عامل ارلیشیوز گاو می باشد به وسیله کنه هیالوما منتقل می شود. چندین گونه هیالوما، گونه های مختلف بابزیا را که بیماری بابزیوز را در سگ ها و اسب ها ایجاد می نماید، منتقل می کنند. بسیاری از گونه های هیالوما قادرند گونه هائی از انگل تیلریا (Theileria) را منتقل کنند. برای مثال انگل تیلریا آنولاتا (Theileria annulata) که عامل تیلریوز گرمسیری گاوان می باشد توسط این کنه منتقل می شود [2]. بررسی حاضر می تواند برای اولین بار در کشور اثرات استفاده از سویه های بومی قارچ های فوق را بر روی کنه بالغ هیالوما مارجیناتوم که معضل بزرگی در آلودگی دام است و باعث انتقال بیماری های تک یاخته ای، باکتریائی و ریکتزیائی در مناطق زیادی از کشور است را مورد ارزیابی قرار دهد.

فصل دوم

کلیات

2-1- کنهها

2-1-1- تاریخچه:
کنه ها انگل اجباری و خون خوار مهره داران به ویژه پستانداران و پرندگان میباشند و در رده آراکنیدا (Arachnida) یا شبه عنکبوتیان، راسته آکارینا (Acarina)، زیر راسته متااستیگماتا (Metastigmata) و فوق خانواده ایکسودیده‏آ(Ixodidea) قرار دارند. شامل دو خانواده کنه های سخت یا ایکسودیده (Ixodidae)بالغ بر 241 گونه در 11 جنس و کنه های نرم یا آرگازیده (Argasidae)دارای 183 گونه در 4 جنس میباشند. خانواده آرگازیده بیشتر شامل کنه های طیور است. کنه‏ های سخت روی تگومنت دارای یک اسکوتوم سخت و براق از جنس کیتین هستند که مانند سپری بر روی سطح پشتی کشیده شده است. کنه های نرم فاقد این اسکوتوم سخت هستند ولی جلد آن ها آن چنانکه تصور میشود نرم نیست، این جلد بافت ناهمواری دارد. این بندپایان قرابت نزدیکی با جرب ها دارند ولی معمولا از جرب ها بزرگتر هستند و طول عمر بیشتری دارند. بیش از چندین سال زنده میمانند و در طول این مدت به طور متناوب و با فواصل متغیر مقادیر زیادی خون می‏خورند ]6[.
اولین کسی که در طی مسافرت هایی که در سالهای 1890-1807 به ایران نمود و راجع به کنه های ایران و عوارض ناشی از گزش آن ها در انسان بحث نمود محققی به نام Dopreh است. در ادامه بین سالهای 1949- 1936 مطالعه وسیعی روی کنه های ناقل تب راجعه توسط Baltazar، Delpi، رفیعی و بهمنیار انجام پذیرفت. Delpi در سال‏های 1969 با همکاری رفیعی کنه های دامی ایران را شناسایی و کلید تشخیص ریخت شناسی کنه ‏های هیالوما (Hyaloma) و همافیزالیس (Haemaphysalis) را مورد توجه قرار داد. عباسیان در سال 1961 تنوع گونهای و گسترش کنه های سخت را در جنوب کشور مورد مطالعه قرار داد. مقامی در سال 1946 لیستی از کنه های ایران را منتشر نمود و مظلوم در سال 1971 انتشار جغرافیایی کنه های دامی را مورد بررسی قرار داد. Filipova در سال 1976 کنههای سخت جوندگان ایران را مطالعه کرد. رهبری در سال 1995 کنه های سخت آذربایجان غربی را مورد بررسی قرار داد. هاشمی فشارکی و عبدی گودرزی در سال 1378 گونه های خانواده ایکسودیده در ایران را مورد شناسایی قرار دادند. رهبری و همکاران در سال 1384 به بررسی گونه های ریپی سفالوس در ایران پرداختند]34[.

2-1-2- اهمیت بهداشتی و اقتصادی کنه ها در انسان و دام:
کنه ها علاوه بر خسارات اقتصادی که به فرآورده های دامی وارد میکنند تعدادی از اجرام بیماریزا را به انسان و دام منتقل میکنند که بسیاری از این اجرام مشترک بین انسان و دام میباشند. از جمله آنها اجرام ریکتزیائی به نام کوکسیلا برونتی (Coxiella burneti) است که عامل بیماری تب کیو (Q-fever) است و علائم آن در انسان سردرد، تب و بهت زدگی، بثورات جلدی، بزرگ شدن کبد، طحال، آندوکاردیت و پنومونی است. کنه ناقل بیماری در ایران علاوه بر هیالوما گونه های بووفیلوس، درماسنتور و همافیزالیس است و از کنه اورنیتودروس لاهورنسیس (Ornitodorous lahorensis) نیز این جرم جدا شده است[52]. همچنین اجرام تک یاخته ای مانند فرانسیسلا تولارنسیس (Francisella tularensis) که عامل بیماری تولارمی در دامها و انسان است توسط جنس های هیالوما و ریپی سفالوس منتقل می شود. همچنین اجرام اسپیروکتی مانند بورلیا پرسیکا، عامل تب راجعه و اجرام ویروسی که باعث بیماری CCHF (Crimean congo hemorrhagic fever) در انسان توسط کنه های مختلف منتقل می گردد[36].
انتقال پارهای از این اجرام در کنه ها عمودی است. یعنی نوزاد هایی که از کنه ی ماده آلوده به دست میآیند می‏توانند این تک یاخته ها را منتقل کنند.
بهعلاوه کنه ها با گزش، حیوانات را ضعیف و ناتوان کرده و موجب ضایعات مکانیکی، سوزش، التهاب و افزایش حساسیت در آن ها میشوند. تغذیه تعداد زیاد آن ها حیوانات را مبتلا به کم خونی نموده و موجب کاهش تولید میشوند. همچنین ترشحات بزاقی برخی از گونه های کنه، حیوانات را دچار مسمومیت و فلجی مینماید. از این رو گرچه کنه ها یک راسته نسبتا کوچک و تقریبا 800 گونه را شامل میشوند ولی از مهم ترین گروه های انگلی در دامپزشکی میباشند[34].
خسارات اقتصادی فوق و مخاطرات جدی کنه ها در تهدید بهداشت عمومی و انتقال عوامل بیماریزا، کثرت جنس و گونه های این بندپا و سازگاری آن با شرایط برای ادامه سیر تکاملی، کشورها را ملزم به اتخاذ راهکارهای مدیریت کنترل نموده است.

2-1-3- تاریخچه مقاومت کنه ها:
هر چند تحقیقات متعدد در مورد راه های مختلف کنترل کنه ها انجام شده است و ادامه خواهد یافت لیکن کنترل شیمیایی و استفاده از سموم هنوز هم از نقش و جایگاه ویژهای برخوردار است. در این راستا به دلیل مصرف سموم خصوصا در مناطق مستعد رشد و تکثیر کنه ها که فواصل استفاده از سموم کوتاه میباشد پدیده مقاومت بروز می‏کند. مقاومت برای اولین بار در اقدامات کنترلی در سال 1908 در آفت پوسته مرکبات و متعاقب استفاده از سولفور آهک معمولی شناسایی شد. 38 سال بعد تنها 11 گونه دیگر که نسبت به حشره کش ها مقاوم بودند شناسایی شدند. تعدادی از آن ها نسبت به آرسنیت سدیم مقاومت پیدا کردند و اندکی پس از به کارگیری حشره کش های آلی سنتتیک و به ویژه د.د.ت (دی کلرو دی اتیل تری کلرو اتان) افزایش ناگهانی و چشمگیر در میزان موارد جدید جمعیتهای مقاوم به وجود آمد. یک سال بعد از استفاده از د.د.ت یعنی قبل از سال 1946 گونه های مقاوم جدید هر دو تا پنج سال به وجود آمدند.
در بین سالهای 1954-1946 اولین مورد مقاومت در برابر سموم ارگانوفسفره (مالاتیون) رخ داد و سرعت مقاومت 2-1 مورد در سال بود. در طی دوره 1960-1954 موارد جدیدی از مقاومت که به طور متوسط 17 مورد در سال بود به وجود آمد و این میزان در طول دهه 1980 نسبتا ثابت ماند. در دهه های1980 -1970 گونه های مقاوم نسبت به کاربامات ها، پایرتروئید ها، میکروبیال ها و تعدادی از تنظیم کننده های رشد حشرات مثل متوپرین شناسایی شدند. تا سال 1984 حداقل 1797 مورد مقاومت در بندپایان شامل همه گونه ها و همه سموم گزارش شد. در سال 1991 مقاومت در 504 گونه از بندپایان حداقل در برابر یک حشره کش ثبت شده است ]22,24[.
نتایج مطالعهای که توسط دفتر بینالمللی بیماری های واگیر دام انجام شد نشان داد بالغ بر 5/54 درصد کشور ها حداقل در یک گروه انگلی و 22 درصد کشور ها حداقل در دو گروه انگلی و در 4/24 درصد کشور ها در بیش از 3 گروه انگلی مقاومت وجود داشت] 43.[
در مطالعهای اعلام شد که بیش از 447 گونه مختلف بندپایان نسبت به حشره کش ها مقاوم هستند] 23.[
همچنین علاوه بر مقاومت کنه ها در برابر سموم و بقایای سموم در تولیدات دامی از جمله شیر و گوشت و خطرات بهداشتی آن برای انسان و صرف هزینه های فراوان برای واردات سموم و تهیه مواد اولیه سموم و آلودگی محیط زیست توسط سموم شیمیایی، بشر امروزی به دنبال دستیابی به روشهای جدیدی برای جایگزینی دارو درمانی رهنمون شده است. یک دسته از موجودات حائز اهمیت در کنترل زیستی قارچ ها هستند که از دهه 1930 ابتدا به منظور تهیه پادزیست ها که جان میلیون ها نفر انسان را نجات دادهاند مورد استفاده قرار گرفتند. بنابراین دنیای امروز با امیدی تازه به دنیای مبارزه زیستی پا نهاده است. تحقیقات در این زمینه در دهه های اخیر شتاب بیشتری گرفته است و تاکنون چندین قارچ در این مورد شناسایی شده است.

2-2- کنترل بیولوژیک:

2-2-1- تعریف کنترل بیولوژیک:
کنترل یک آفت توسط دشمنان طبیعی و سایر آفات اختصاصی آن را کنترل بیولوژیک گویند. به عبارت دیگر در کنترل بیولوژیک بهره برداری مستقیم از یک موجود زنده و یا دستکاری در ساختمان ژنتیکی آن موجود برای کاهش جمعیت موجود مضر، مد نظر میباشد] 15.[ به عقیده Henriksen و Gronvold یکی از روش های کنترل بیولوژیک، کنترل بیولوژیک طبیعی است که در آن تنظیم جمعیت تمامی موجودات توسط سایر موجودات دشمن، بدون دخالت یا دستکاری انسان صورت می گیرد. به لحاظ کاربردی، وی معتقد است که کنترل بیولوژیک نوعی ارتباط بوم شناختی است که انسان تلاش میکند تا با کاستن از جمعیت انگل یا آفت، به تراکم قابل تحملی از آن دست پیدا کند و یا با استفاده از دشمنان طبیعی موجود در طبیعت، جمعیت انگلها را در حد بیضرری نگه دارد. بنابراین میتوان کنترل بیولوژیک را جایگزین شیمی درمانی نمود و یا همراه با سایر روشهای کنترل غیر شیمیایی و یا حتی به طور محدود همراه با عوامل شیمیایی استفاده نمود] 28.[

2-2-2- تقسیم بندی کنترل بیولوژیک:
Rosen و Debach در سال 1979 کنترل بیولوژیک انگل ها را به دو گروه تقسیم بندی نمودهاند] 53.[

2-2-2-1- کنترل بیولوژیک کاملComplete biological control) ):
در این روش به ندرت از عوامل شیمیایی استفاده می‏گردد و در نتیجه جمعیت انگل همواره در زیر آستانه زیان اقتصادی (Economic thereshol) قرار میگیرد.

2-2-2-2- کنترل بیولوژیک محدود (Partial biological control):
از این روش برای آن دسته از انگل ها که نمیتوان جمعیت آنها را در حد پایینتر از آستانه زیان اقتصادی نگه داشت استفاده میشود. هم زمان از روشهای شیمیایی به میزان70-50 درصد و کنترل زیستی محدود استفاده میشود.
لازم به ذکر است که میزان اختصاصی بودن این روش به شرایط محیط اجرای طرح و انواع موجودات حاضر در آن محیط بستگی دارد. ممکن است استفاده از طرحی که در یک منطقه کاملا موفق بوده است در محلی دیگر به شکست منجر گردد. به علاوه در برنامههای کنترل بیولوژیک باید تعادلی بین فواید و خطرات بالقوه آنها برقرار باشد و نتیجه استفاده و عدم بهکار گرفتن آنها با یکدیگر کاملا سنجیده شود، چرا که رهاسازی کنترل نشده آفت می‏تواند بر محیط و گونه های بومی مفید، اثر سوء گذاشته و پراکندگی طبیعی آنها را به خطر اندازد] 53.[

2-2-3- عوامل موثر بر کنترل بیولوژیک

2-2-3-1- عوامل غیر زنده:
نظیر آب و هوا و مواد شیمیایی موجود در محیط بوده و مستقیما به تراکم جمعیت آفت بستگی ندارد.

2-2-3-2- عوامل زنده:
دشمنان طبیعی هستند و حضور آنها وابسته به تراکم و جمعیت انگل (Density dependent) است به طوری که ازدیاد جمعیت انگل موجب افزایش فعالیت تخریبی دشمنان طبیعی آنها میشود. ظرفیت تولید مثل، قابلیت تحمل تغییرات محیطی و سازگاری دشمنان طبیعی با جایگاه مورد نظر برای کنترل بیولوژیک، از شاخص ‏های مهم دیگر هستند. کنترل کنندههای بیولوژیک بالقوه موجوداتی از قبیل ویروس ها، ریکتزیا ها، باکتری ها و سموم آنها، سایر بیماریزا های میکروبی، شبهانگل ها، قارچ ها، نماتود های شکارچی، حلزون ها و ماهی ها، ترماتود ها، تک یاخته ها، حشرات، جرب ها، کنه ها و انواع ناقلین بیمهره هستند.

2-2-4- تاریخچه استفاده از روشهای کنترل بیولوژیک

2-2-4-1- سایر کشورها:
در دهه اخیر جهش بزرگی در استفاده از این روش برای کنترل آفت های گیاهی، دامی و حتی انسان به وجود آمده است. در چین برای کنترل آفت های گیاهی از تحریک عنکبوت ها استفاده میکردند و این نوع مبارزه با استفاده از کنترل کننده های طبیعی قدمتی چند هزار ساله دارد. در اروپا اولین بار در سال 1772 طرح استفاده از حشرات صیاد برای کنترل آفات ارائه شد و به عقیده آنها هر حشره دشمنی دارد که آن را تعقیب و صید مینماید. بنابراین باید این دشمنان را جمعآوری کرده و از آنها برای از بین بردن آفت های گیاهی استفاده نمود] 7.[
نخستین بررسی میدانی توسط حشره شناسان روسی و با تولید مقدار زیادی هاگ قارچ های بیماریزای متاریزیوم آنیزوپلیه (Metarhizium anisopliae)، بر ضد نوزاد سوسک شکر کلیونوس پونکتیونتریوس (Cleonus punctiventrius) انجام و باعث تلف شدن 80-55% نوزادان در سطح مزرعه گردید.
سنفورد (Sanford)، برای اولینبار دریافت که میتوان با آلوده کردن گیاهان با قارچ ها عوامل بیماری‏زای گیاهان را کنترل نمود و به تجربه مشاهده نمود که با افزودن مواد آلی به خاک میتوان از آلودگی گوجه فرنگی به قارچ استرپتومایسس اسکابز (Streptomyces scabies) کاست. وی این پدیده را به وجود نقش ضدیت موجودات گندروی مرتبط دانست به طوری که امروزه دریافتهاند که شرایط محیطی اثر مستقیمی بر تعادل بین گونه های موجود در خاک و یا در سطح برگ ها دارد] 58[. یک حشره شناس استرالیایی نوعی مگس انگل را در سال 1887 وارد استرالیا نمود. در آمریکا و ایالت کالیفرنیای جنوبی کفشدوزک با توجه به سرعت تکثیر آن در داخل پوسته درخت، مورد توجه قرار گرفت که پس از دو سال از آن به عنوان عاملی برای کنترل آفات استفاده شد.
در سال ها