.
امتیاز انحصاری نشر اسکناس در سال 1309 از بانک شاهنشاهی بازخرید شد و این بانک تا پایان دوره امتیاز 60 ساله خود به فعالیت بانکی خود ادامه داد و سپس از سال 1327 تا 1331 نیز تحت نام بانک انگلیس به کار خود ادامه داد (همان) .
– بانک استقراضی ایران:
روسیه تزاری نیز که در قرن گذشته رقیب انگلیس در ایران بود، به دنبال استقرار بانک شاهنشاهی در تلاش کسب امتیاز در ایران برآمد. شخصی به نام “ژاک پولیاکوف” که از اهالی روسیه تزاری بود، در سال 1890 میلادی (1269 شمسی) امتیاز تاسیس بانکی به نام “بانک استقراضی ایران” را کسب نمود. مدت امتیاز 75 سال در نظر گرفته شده و این بانک نیز از پرداخت مالیات معاف بود(همان) .
بانک استقراضی ایران ابتدا به صورت یک شرکت سهامی تاسیس شد و اداره مرکزی آن در سال 1270 در تهران افتتاح گردید. این بانک چندین شعبه نیز در شهرستان های شمالی دایر نمود و به انجام عملیات تجاری پرداخت. در سال 1898 میلادی (1277 شمسی)، دولت روسیه تزاری پس از خریداری سهام بانک فوق، آن را ضمیمه بانک دولتی پترزبورگ نمود(همان:8) .
بانک استقراضی ایران هیچ وقت موفق به جلب اعتماد کامل مردم نگردید و در فعالیت های خود تقریبا ناموفق بود. این بانک پس از روی کار آمدن دولت بلشویکی در روسیه به موجب عهدنامه 1921 میلادی (1299 شمسی) به دولت ایران تحویل داده شد. نام این بانک پس از تحویل به “بانک ایران” تغییر داده شد، ولی به علت مشکلات مالی که از گذشته باقی مانده بود، نتوانست به کار خود ادامه دهد و در نهایت در سال 1312 شمسی منحل و در بانک کشاورزی ادغام شد(همان) .
– بانک سپه :
اولین بانک ایرانی که افتتاح گردید، “بانک سپه” بود. این بانک در سال 1304 تحت نام “بانک پهلوی قشون” در جهت انجام امور مالی و به کار انداختن وجوه صندوق بازنشستگی درجه داران ارتش تاسیس شد. در ابتدا هدف از ایجاد این بانک انجام امور مالی ارتش بود، ولی توانست به تدریج با ایجاد شعباتی در شهرستان های مهم به فعالیت های بانکی معمولی نیز بپردازد. عملیات بانک سپه به صورت افتتاح حساب جاری، نقل و انتقال وجوه، تنزیل بروات تجارتی، ایجاد قرضه بانکی و غیره بود. این بانک در سال 1332 تغییر اساسنامه داد و به شکل شرکت سهامی به فعالیت های بانکی خود ادامه داد (همان) .
تا قبل از تاسیس بانک ملی ایران، موسسات و بانک های دیگری نیز به فعالیت های بانکی اشتغال پیدا کردند که از جمله آنها موسسه رهنی ایران است که بعدها در بانک ملی ادغام و به نام بانک کارگشایی موسوم شد. دیگری بانک عثمانی است که اساسا یک بانک انگلیسی و فرانسوی ایجاد شده در ترکیه بود که در سال 1301 چندین شعبه در ایران افتتاح نمود. بانک روس و ایران نیز یک بانک خارجی محسوب می شد که در سال 1305 برای تسهیل در مبادلات بازرگانی بین دو کشور در ایران تاسیس شد(همان:9) .
– بانک ملی :
عملیات بانک ملی ایران در ابتدای تاسیس عبارت بود از قبول سپرده های دیداری و مدت دار و پذیرش اسناد تجارتی داخلی سال ها قبل از افتتاح بانک ملی ایران و قبل از آغاز فعالیت بانک های خارجی در ایران، شخصی به نام “حاج محمد حسن امینی دارالضرب” پیشنهاد فعالیت یک بانک ایرانی را با سرمایه مشترک دولت و ملت به ناصرالدین شاه نمود. این پیشنهاد مورد موافقت قرار نگرفت(همان) .
پس از آغاز مشروطیت نیز عده ای از نمایندگان برای تامین قرضه مورد نیاز دولت، پیشنهاد تاسیس یک بانک ایرانی به نام بانک ملی را دادند که با تمام کوشش های انجام شده نتوانست این بانک پای گیرد.قانون تاسیس “بانک ملی ایران” در تاریخ 14 اردیبهشت 1306 از تصویب نهایی مجلس شورای ملی گذشت. سرمایه اصلی این بانک 15 میلیون تومان تعیین شد. با توجه به اشکالاتی که در تهیه مبلغ فوق وجود داشت، طبق اساسنامه ای که در سال 1307 به تصویب رسید، سرمایه اولیه بانک دو میلیون تومان تعیین گردید(همان) .
بانک ملی ایران در ابتدای کار به پذیرش سپرده های دیداری و مدت دار، تنزیل بروات و اسناد تجارتی، دادن قرضه به افراد (وام) در مقابل وثیقه و عملیات عادی بانکداری پرداخت. هرچند که بانک ملی می توانست به افراد عادی وام بدهد، ولی بدون اجازه مجلس شورای ملی نمی توانست به دولت یا شهرداری ها وام اعطا نماید(همان:10) .
پس از بازخرید حق انتشار اسکناس از بانک شاهنشاهی در سال 1309، این امتیاز در اسفندماه 1310 به بانک ملی واگذار گردید. اسکناس های انتشار یافته به وسیله بانک ملی از ابتدای سال 1311 به جریان افتاده و این بانک با حفظ وظایف خود به عنوان یک بانک تجاری عملا به بانک مرکزی ایران تبدیل شد. فعالیت بانک ملی به سرعت گسترش یافته و صندوق داری دولت را نیز کاملا به عهده گرفت(همان) .
تشکیل بانک مرکزی ایران
بانک مرکزی ایران : فکر تدوین قانون جامع پولی و بانکی کشور و تاسیس بانک مرکزی ایران بمنظور تنظیم حجم پول و اعتبار و حفظ ارزش پول و اجرای سیاست پولی و نظارت بر سیستم بانکی مورد توجه مقامات اقتصادی کشور قرارگرفت تا پس از گذشت 74 سال از شرع فعالیت های بانکی در ایران بانک مرکزی با سرمایه ای معادل 3/6 میلیارد ریال در هجدهم مرداد ماه سال 1339 تشکیل شد(بهمنی و دیگران ،52:1385) .
تحول بانکداری در ایران
در آستانه پیروزی انقلاب ، نظام بانکی ایران به کلی مضمحل و از هم پاشیده شد . عواملی نظیرانتقال سرمایه به خارج توسط سرمایه داران وابسته که خود موسس بانک های خصوصی و یا سهامدار عمده آنها بودند. سلب اعتماد مردم نسبت به بانک ها و هجوم آنان برای باز پس گرفتن سپرده های خود،لاوصول ماندن مطالبات بانک ها بعلت فقدان اسناد و نامشخص بودن وضع بدهکاران عمده و رکورد در عملیات بانکی موجب توقف بسیاری از فعالیت های اقتصادی گردید . و بالاخره کاهش ارزش دارائیها اغلب بانکهای خصوصی را در وضعی قرارداده بود که علیرغم کمکهای بانک مرکزی عملیاتشان متوقف شده و با خطر ورشکستگی روبرو شده بودند. به طوری که حتی قادر به پرداخت وجه چک های صادره با مبالغ جزئی هم نبودند(همان:57) .
در تاریخ هفده خرداد ماه 1358 طبق مصوبه شورای انقلاب برای حفظ حقوق صاحبان سپرده و سرمایه های ملی و بکار انداختن چرخهای تولیدی کشور و تضمین بازپرداخت سپرده ها و پس اندازهای مردم در بانکها، بانکهای ایران ملی اعلام شد.ملی کردن بانکها شاید یکی از اقدامات اساسی دولت بود که گروهی از مردم یاران خواستار آن بودند. در آن زمان این اقدام گام موثری در جهت حصول به استقلال اقتصادی و سیاسی و قطع وابستگی به سرمایه های خارجی بود. اما هدف دولت از ملی کردن بانکها، بعهده گرفتن اداره امور بانکها تحت ضرورتهای اجتماعی و اقتصادی و حفظ منافع و مصالح جامعه و کشور بوده است. لذا لازم بود ملی کردن بانکهای مذکور مبتنی بر ضوبابط باشد که مجددا شرایط نامساعد پولی گذشته بانکها بر مردم تحمیل نشود و ضمن تضمین بازپرداخت سپرده های مردم منتهی به استقرار یک روش صحیح بانکداری در کشور گردد تا این روش نوین بتواند بانکها را از جنبه صرافی و بهره کشی مطلق خارج ساخته و در راه پیشبرد هدفهای اقتصادی و اجتماعی قرار گیرد(همان:58) .
با توجه به شرایط فوق، لایحه ملی شدن بانکها در تاریخ 17 خرداد ماه 1358 توسط شورای انقلاب اسلامی تصویب گردید. هدف از ملی کردن بانکها دخالت و نظارت دولت در عملیاتی بود که می توانست موجبات نیل به استقلال اقتصادی و مالی را فراهم آورد. زیرا با قطع ایادی سرمایه گذاران وابسته از اداره نظام بانکی امکان برقراری یک سیستم پولی و اعتباری مستقل ملی بوجود آمد و با از بین بردن انگیزه های فردی در فعالیتهای بانکی و جایگزین نمودن فعالیتهای صحیح اقتصادی و تحصیل رفاه اجتماعی، زمینه مناسبی برای هدایت منابع حاصل از پس اندازها در مسیر اجرای برنامه های ملی جهت توسعه اقتصادی فراهم گردید (همان) .
2-1-15-4 ) اهمیت بانکداری:
بانک ها به عنوان موسسات مالی و خدماتی که در یک جامعه نقش تعیین کننده ای را در گردش پول و ثروت دارند، از جایگاه ویژه ای در اقتصاد هر کشور برخوردارند. فعالیت مثبت و موثر بانک ها می تواند در رشد بخش های اقتصادی و افزایش تولیدات در هر بخش و یا شکوفایی در برخی زمینه های اقتصادی اثرات مهمی بر جای گذارد. در جهان امروز قسمت عمده مبادلات پولی به وسیله بانک ها انجام می پذیرد (روزنامه ایران،7:1389) .
اداره امور زندگی مردم و همچنین اداره امور اقتصادی کشورها، مستلزم وجود بانک هاست. برخی از مهم ترین خدمات بانکی را می توان بدین شرح بیان نمود:
1- نگه داری پول: بانک ها محل امنی برای حفظ پول نقد مردم می باشند، بطوری که در هر زمان نیاز به آن پول داشته باشند به سرعت می توانند پول خود را در اختیار بگیرند.
2- انتقال پول: یکی از خدمات مهم بانک ها، انتقال پول به مکان ها یا حساب های دیگر است که نقش ارزنده ای در تسهیل مبادلات تجاری و زندگی اقتصادی مردم دارد.
3- جمع آوری و توزیع وجوه دولتی: بانک ها، مالیات ها، عوارض دولتی، جرایم و امثال آنها را از سراسر کشور جمع کرده و به حساب دولت واریز می کنند؛ همچنان که حقوق و مزایای کارکنان دولت را به دستشان می رسانند.
4- تبدیل پول های مختلف به یکدیگر: تبدیل ارزهای خارجی و پول رسمی هر کشور از جمله خدمات بانک ها می باشد.
5- نشر پول تحریری: افراد با افتتاح حساب جاری از چک های خود که همان پول تحریری به حساب می آید، می توانند همانند پول در مبادلات استفاده کنند.
6- اعطای تسهیلات: بانک ها با تجهیز سرمایه های ریز و درشت جامعه و سوق دادن آنها به سمت فعالیت های مفید و مولد، نقش مهمی در رشد و توسعه اقتصادی کشور ایفا می کنند (روزنامه ایران،7:1389) .
برای استفاده بهتر از نقدینگی موجود در جامعه، دولت ها به این فکر افتادند که با توجه به نقدینگی های کوچک و پراکنده موجود در دست مردم که غالباً برای سرمایه گذاری های کلان و عملیات اقتصادی بزرگ قابل استفاده نمی باشند آنها را در یک جا جمع کرده و سپس در جامعه در مسیرهای تعریف شده تزریق کنند. این مسیرها همان بخش های مختلف اقتصادی می باشند که با توجه به سیاست های کوتاه مدت و بلند مدت، بایستی حمایت شوند. بنابر این بانک ها شکل گرفته اند تا پول مردم را در قالب انواع سپرده ها جمع آوری (منابع) و دوباره پول های انباشته شده را در مسیر درست به صورت اعطای وام یا تسهیلات هدایت کنند (مصارف)، و از این رهگذر فعالیت های اقتصادی بزرگتر و با برنامه تر مبتنی بر سیاست های اقتصادی شکل بگیرد(سیف،2:1384).
نقش بانک ها در جمع آوری سرمایه های کوچک و به کار انداختن آنها در خطوط تولید و مصرف بسیار حائز اهمیت بوده بطوری که اجرای موفقیت آمیز این سیاست می تواند در رشد و توسعه اقتصادی سهم بسزایی داشته باشد و برعکس عدم اعطای تسهیلات مناسب و بموقع توسط بانک ها می تواند موجبات رکود و کاهش رشد اقتصادی را نیز فراهم نماید(همان).
بانک ها به کمک سیاست های اعتباری و مالی خود قادرند وسایل رشد و توسعه اقتصادی را در کشور فراهم کرده یا با اعطای وام های بازرگانی، صنعتی و تولیدی، توسعه اقتصادی کشور را فراهم نمایند .آنها همچنین می توانند با اعطای اعتبارات، موجبات تشویق و توسعه صادرات، افزایش تولیدات داخل، توسعه صنعتی و کشاورزی و توسعه تجارت داخلی و خارجی و حمل و نقل و سهولت در واردات را فراهم نموده و باعث تشویق مردم برای پس انداز شوند(داوری،1:1390) .
بانک ها از آنجایی که تجربه و امکان شناسایی بخش های موفق اقتصادی و فعالان عرصه اقتصادی کشور را دارند می توانند به منظور استفاده از حداکثر توانمندی های داخلی و مقابله با تحریم ها نسبت به تأسیس شرکت های بزرگ سرمایه گذاری ملی جهت رونق بخشی و توسعه اقتصادی اقدام نمایند. در شرایط کنونی که فشار ناشی از تحریم باید خنثی شود این امر ضرورت بیشتری دارد. بانک ها با سرمایه گذاری منابع فرد در پروژه های بزرگ ، شرایط تحقق اهداف اقتصادی دولت را فراهم می کنند و به دنبال آن سود مناسب در اختیار سپرده گذاران قرار می دهند(همان) .
بانک ها با تربیت نیروهای متخصص و اعزام آنها به کشورهای مختلف، دعوت از صاحبنظران اقتصادی و مدیریتی جوامع پیشرفته، سفارش دادن پروژه های تحقیقاتی به مؤسسات مربوطه داخلی، تشکیل کنسرسیوم های مشترک ایرانی و خارجی دارای تخصص در زمینه اختصاص بهینه اعتبارات بانکی، تشکیل شرکت های چند ملیتی در حوزه جذب سرمایه گذاری های خارجی و مدیریت منابع مالی و بانکی می توانند کانون توسعه اقتصادی کشور قرار گیرند(همان) .
دکتر غلامرضا مقدم قائم مقام وقت رئیس کل بانک مرکزی ایران در اولین جلسه سخنرانی ماهانه کانون بانک ها در 23 مهر 1342 در خصوص اهمیت نقش بانک ها که در مجله بانک مرکزی ایران به چاپ رسیده است، چنین می گوید:
اگرچه نقش اساسی را در توسعه اقتصادی افراد بعهده دارند و آنها هستند که میتوانند بیشتر کار و فعالیت کنند و بیشتر پس انداز و سرمایه گذاری نمایند، معذلک به قید اینجانب بانک ها هم یک نقش خاص و سهم را در این پیشرفت و توسعه بعهده دارند (مقدم،181:1342).
پیشرفت اقتصادی بشر دارای چند مرحله بوده است، در مرحله نخست بشر برای رفع نیازهای خود اقدام به تولید می کرد، و تولید و مصرف بوسیله خود فرد یا خانواده انجام می گرفته است. این نوع اقتصاد تدریجاً به مرحله ای رسید که مبادله کالاها و خدمات میان افراد به وجود آمد و اجناس مختلفه ای که توسط افراد تولید می شد میان آنها مبادله می

مطلب مشابه :  دانلود پایان نامه ارشد : بررسی مفهوم حقوق بشر