استفاده از سیستم کشاورزی مدرن نیز از دیگر معیارهای این محور به حساب می آیند. در مفهوم ظرفیت بمعنای وجود زیر ساختها جهت بهره برداری از منابع آب منطقه، اهمیت ویژه ای دارد. در بخش مصرف نیز معیار آب شرب، بهداشت، صنعت و کشاورزی در نظر گرفته شده است. و در هر مورد باید سرانه آب مربوطه محاسبه گردد. درخصوص محور محیط زیست شاخص پایداری محیط زیست، معیار اصلی است و برای محاسبه آن، شاخص کیفیت، شاخص های کیفیت، تنش آبی و تنوع زیست محیطی، ملاک قرار می گیرد.
1-5- قلمرو تحقیق
حوضه آبریز رودخانه های جراحی-زهره در دامنه های جنوبی زاگرس میانی واقع شده واز دو زیر حوضه مستقل و جدا از یکدیگر که در مجاورت هم واقع شده اند تشکیل شده گردیده وبه دلیل شباهت هایی که به هم دارند در قالب یک واحد دیده شده است قسمت غربی حوضه در استان خوزستان قسمت میانی در استان های خوزستان و کهکیلویه وبویر احمد و قسمت شرقی در استان فارس واقع شده است در تقسیم بندی های دفتر مطالعات پایه منابع آب حوضه آبریز جراحی زهره چهارمین حوضه ازحوضه دوم مطالعاتی (خلیج فارس) بوده وبا کد 24 مشخص است.
3مجموع مساحت این حوضه 40788 کیلومتر مربع است که18644 کیلومتر مربع آن یا معادل 7/45درصد آن را مناطق کوهستانی و 22144 کیلومتر مربع معادل 3 /54 درصد آن را دشت و کوهپایه تشکیل می دهد.
شهرهای بهبهان، شادگان، رامشیر، رامهرمز، هفتگل، باغ ملک، اردکان فارس، نور آباد ممسنی، دوگنبدان هندیجان ودهدشت در این حوضه قرار دارند. این حوضه آبریز با 40788 کیلومتر مربع مساحت یکی از حوضه های آبریز درجه دو سی گانه کشور را تشکیل می دهد که بخش هایی از استان های فارس، خوزستان و کهکیلویه و بویر احمد را در بر می گیرد. حوضه آبریز مورد مطالعه، با توجه به آبریز رودخانه های موجود در آن و ویژگی های هیدروژئولوژیکی به 24 محدوده مطالعاتی به نام های شادگان، رامهرمز، دالون-میداوود، و باغ ملک ، صیدون، جایزان، بهبهان ، تخت دراز، هندیجان، زیدون، لیشتر ، دو گنبدان-چهاربیشه ، خیر آباد ، سرپری، دهدشت، شاه بهرام، امام زاده جعفر، دشت رستم، باشت، نور آباد ممسنی، فهلیان، سرانجیلک، کودیان-سرکاه و اردکان -چشمه سفید تقسیم شده است.
بزرگترین محدوده مطالعاتی به نام” شادگان” دارای وسعتی معادل 13328 کیلومتر مربع بوده که 5954 کیلومتر مربع آن رادشت آبرفتی تشکیل می دهد کوچکترین محدوده مطالعاتی با 275 کیلومتر مربع” دو گنبدان -چهار بیشه” نام دارد که 29 کیلومتر مربع آن دشت آبرفتی می باشد. وسعت دشت های آبرفتی حوضه آبریز رودخانه زهره – جراحی حدود 11991 کیلومتر مربع است که حدود 29 درصد کل حوضه آبریز بوده و ارتفاعات مشرف بر آن 28797 کیلومتر مربع یعنی حدود 71 درصد از مساحت حوضه آبریز را به خود اختصاص می دهند. شمال و بخش مرکزی این حوضه را با توجه به در نظر گرفتن گسترش ارتفاعات زاگرس می توان یک ناحیه کوهستانی و دنباله جنوبی آن را که در صفحه خوزستان قرار گرفته است می توان ناحیه دشتی محسوب نمود. محورهای اصلی ارتباطی شامل محور جنوبی حوضه زهره-جراحی، نورآباد -دوگنبدان، دو گنبدان- بهبهان، بهبهان -آغاجاری و آغاجاری – امیدیه محور جنوب شرقی حوضه، حوضه سپیدان- نورآباد محورجنوب غربی حوضه، امیدیه – بند ماهشهر و بندر ماهشهر- شادگان محور غربی حوضه، امیدیه- رامشیر ومحور شمالی آن رامهرمز- هفتگل می باشد که به صورت جاده با یکدیگر ارتباط دارند. از اهواز تا بندر امام خمینی و از بندر ماهشهر تا امیدیه می توان از طریق ریل های راه آهن تردد نمود. حوضه آبریز جراحی- زهره شامل دو رودخانه اصلی جراحی و زهره می باشد. رودخانه جراحی خود از تلفیق دو رودخانه مارون و رامهرمزو رودخانه زهره از بهم پیوستن رود خانه های فهلیان و خیر آباد بوجود آمده اند. مساحت حوضه آبریز رودخانه زهره تا ایستگاه دهملا واقع در انتهای حوضه 52/13163 کیلومتر مربع بوده که این ایستگاه در موقعیت 59 40 49 طول شرقی و 29 30 30 عرض شمالی و متوسط آبدهی سالانه رودخانه تا محل این ایستگاه43/91 متر مکعب در ثانیه می باشد.
حوضه آبریز زهره و جراحی از نظر منابع آبی و از جمله چشمه های پر آبی که از مخازن کارستی سر چشمه می گیرند، یکی از مهمترین حوضه های آبریز کشور به شمار می رود. فراوانی ریزش ها جوی به ویژه در سر شاخه های این حوضه پتانسیل قابل توجهی از منابع آب سطحی و زیر زمینی را ایجاد نموده است. چشمه های مهمی در این حوضه ظاهر می شوند که نشان دهنده پتانسیل قابل توجه منابع آب کارستی در این منطقه کشور است. در حوضه زهره و جراحی تعدادی از محدوده های مطالعاتی تحت پوشش شرکت های آب منطقه ای فارس، کهکیلویه بویر احمد و سازمان آب و برق خوزستان قرار گرفته است. دشت های آبرفتی این حوضه عمدتاً در ناودیس ها تشکیل شده و اما با وسعت ایجاد شده است نحوه گسترش دشت های آبرفتی در جلگه خوزستان با زاگرس مرتفع و چین خورده متفاوت است. در جلگه خوزستان پهنه های آبرفتی گستردگی بیشتری در مقایسه با دشت های زاگرس مرتفع و چین خورده دارند .ضخامت آبرفت در دشت های وسیع جلگه خوزستان نیز بیش از دشت های واقع در ارتفاعات است . بدین ترتیب با توجه به گسترش و ضخامت رسوبات ناپیوسته و وضعیت تغذیه، آبخوان های آبرفتی با توان آبدهی متفاوت به وجود آمده اند. وسعت دشت ها در محدوده های مطالعاتی واقع در استان خوزستان بیش از سایر نقاط حوضه بوده و به حدود 12000 کیلومتر مربع می رسد. گسترده ترین دشت آبرفتی با مساحت 5954 کیلومتر مربع در محدوده مطالعاتی شادگان واقع شده است. وسیع ترین آبخوان آبرفتی نیز در همین محدوده شکل گرفته است.
ضخامت آبخوان، در محدوده های مختلف ودر قسمت های مخلف هر محدوده متفاوت است. نواحی مخروط افکنه ای و قسمت های مرکزی دشت های آبرفتی بیشترین ضخامت را دارا بوده و به طرف حواشی دشت ها از ضخامت آنها کاسته می شود. در مناطق شمالی این حوضه سنگ های کربناته نقش مهمی در تشکیل مخازن آب زیر زمینی دارند. محدوده های مطالعاتی واقع در بخش شمالی و مرکزی حوضه آبریز از دیدگاه منابع آب سازند سخت نسبت به سایر محدوده های مطالعاتی حائز اهمیت بیشتری می باشند و مهمترین منابع آب سازندهای سخت حوضه در این محدوده ها واقع شده اند. در محدوده مطالعاتی زهره – جراحی ، دو دریاچه مصنوعی مربوط به سد کوثر و سد مارون مجموعاً به وسعت 2/40 کیلومتر مربع وجود دارد. همچنین در این حوضه 334 حلقه چاه مشاهده ای وجود دارد. بیشترین تعداد چاه مشاهده ای با 89 حلقه در محدوده مطالعاتی رامهرمز قرار دارد. آبخوان دشت رامهرمز از نوع آزاد و تحت فشار بوده و چاه های مشاهده ای در این دو آبخوان ایجاد شده اند. محدوده های مطالعاتی دهدشت ، بهبهان زیدون و جایزان که دارای آبخوان آزاد و تحت فشار می باشند ، به ترتیب با 39 25 22 و22 حلقه چاه مشاهده ای در مرتبه های بعدی قرار دارند. سپس آبخوان های امام زاده جعفر ونورآباد با 21 و19 حلقه چاه مشاهده ای در جایگاه بعدی قرار می گیرند. آبخوان این دو دشت از نوع آزاد می باشد. کمترین چاه های مشاهده ای با 1 حلقه مربوط به محدوده مطالعاتی خیر آباد است.

فصل دوم
مطالعات نظری

مقدمه
کنفرانس سازمان ملل متحد در مورد محیط زیست انسانی در سال 1972 آگاهی زیست محیطی را در سطح جهان برانگیخت. این کنفرانس همچنین الهام بخش انتشار گزارش Brundtland بود (که با عنوان آینده متعارف ما نیز شناخته شده)، که در آن برای اولین بار مفهوم توسعه پایدار توسط کمیسیون Brundtland مطرح شد. از زمان انتشار این گزارش به بعد تلاش و مطالعات به صورت گسترده برای تعریف پایداری و توسعه پایدار از سوی نهادها و سازمان های مختلف در تمامی سطوح محلی، ملی، منطقه ای و بین المللی انجام شد.
طبق نظریه harding، پایداری هدف نهایی توسعه پایدار است. در چند دهه ی گذشته تلاش های فراوانی در رابطه با پایداری صورت گرفته است. یکی از این نمونه ها توسعه ابزار ارزیابی براساس شاخص های پایداری شناخته شده می باشد. تمامی این شاخص های پایداری یک هدف مشترک دارند: برآورد پایداری.
شاخص پایداری بر اساس تعاریف موجود از توسعه پایدار و اصول پایداری، که توسط افراد و نهادهای مختلف ارایه شده ایجاد گردید. این تعاریف تایید دوباره ی تعریف توسعه پایدار در گزارش Brundtland است که نگرانی بزرگی برای نسل های آینده محسوب می شود. به دنبال این تعاریف اصول و دستورالعمل هایی برای مدیریت منابع پایدار آب ارایه خواهد شد. همانطور که در دهه اخیر تلاش های زیادی جهت تعیین شاخص های پایداری منابع آب ارائه شده است و تاکنون نیزسازمان های مختلفی معیار های متفاوتی را در این زمینه پیشنهاد دادهاند. در این بخش هدف مروری بر ارزیابی قابلیت های شاخصهای پایداری منابع آب با رویکرد بررسی وضعیت کمی کیفی منابع آب می باشد. روش ارزیابی وضعیت منابع آب بر اساس تعیین شاخص ها می تواند اطلاعات مهمی را به منظور بهرهبرداری از منابع آب در سطح جهانی فراهم کند.این اندیسها می تواند اطلاعات را در مورد شرایط منابع آب حاضر و همچنین در مورد فاکتورهای بهبود توزیع آب ارائه دهند. این اطلاعات می تواند ارتباط بین منابع آب موجود را به صورت گستردهای برقرار سازد همچنین شاخصهایی که جهت پایایی منابع آب تعریف می شود می تواند منجر به تدقیق برنامه هایی جهت بهبود عملکرد سیستمهای بهره برداری منابع آب شود.

2-1- پیشینه انواع شاخص های آب
همانطور که گفته شد روش ارزیابی پایداری آب بر پایه شاخص در گذشته برای توسعه شاخص های پایداری آب مورد استفاده قرار گرفته است. شاخص هایی که به صورت گسترده مورد استفاده قرار گرفته اند عبارتند از: شاخص فقر آب (WPI) توسط Sullivan (2002)، شاخص های پایداری آب کانادا (CWSI) توسط Policy Research Initiative (2007)، شاخص پایداری آبخیز داری (WSI) توسط Chaves And Alipaz (2007) و شاخص پایداری آب غرب جاوا (WJWSI) توسط Juwana et al. (2010a).
شاخص فقر آب (WPI) به منظور ارزیابی ارتباط بین فقر و آب موجود ساخته شد. سازندگان WPI بر این باورند که ارتباط قوی ای بین آب موجود و فقر وجود دارد. شاخص های WPI برای ارزیابی این ارتباط ساخته شدند. اولین پروژه آزمایشی در سال 2003 در سطح بین المللی که شامل 147 کشور در جهان می شد انجام شد (Lawrence et al., 2003). نتایج حاصل از این برنامه با نتایج دیگر شاخص ها مانند شاخص تنش آب Falkenmark وشاخص توسعه انسانی HDI مقایسه شد. استفاده از WPI در سال 2003 در سطح جهانی، که شامل بسیاری از کشورهای جهان می شد، الهام بخش طرح تحقیقات دولتی (PRI) به منظور توسعه شاخص پایداری آب کانادا CWSI بود. WPI در سال 2003 در کانادا رتبه دوم را کسب نمود (در میان 147 کشور شرکت کننده). اگرچه عملکرد منابع آب کانادا در آن زمان بسیار عالی در نظر گرفته شد، اما PRI بر این باور بود که هنوز هم در کانادا مشکلاتی مربوط به منابع آب، بویژه در میان جوامع روستایی آن وجود دارد. اعتقاد بر این بود که سود حاصل از این منابع آب که توسط جوامع محلی دریافت شده در معرض خطر قرار گرفته. CWSI مشخصاً به منظور اشاره به این تفاوت ها ساخته شد. همانند WPI، توسعه چارچوب CWSI به دنبال تلفیق جنبه های فیزیکی، زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی منابع آب در کانادا است. با استفاده از CWSI در جوامع مختلف کانادا، شناسایی مسایل مهم آب و اولویت بندی آن، جهت اطلاع رسانی در مورد وضعیت منابع آب کانادا به جوامع گسترده تر، و ارتقا آگاهی سهامداران کانادا در مورد منابع آب در سطح جامعه انتظار می رود.
شاخص های توسعه پایدار آبخیزداری (WSI) مشخصاً در سطح حوضه بکار گرفته شد. این کوشش جهت یکپارچه سازی مسایل مربوط به آب شناسی، محیط زیست، زندگی و خط مشی به صورت منفرد و جمعی انجام شد (Chaves And Alipaz, 2007). توسعه دهندگان شاخص نشان دادند که شاخص های قبلی در منابع آب به صورت ویژه جهت استفاده در مقیاس حوضه طراحی نشده اند و علت و معلول ارتباط شاخص ها را به حساب نمی آورند. استفاده از شاخص پایداری در سطح حوضه به عنوان ارزیابی پایداری منابع آب مهم است و نمی تواند صرفاً در مرزهای ملاحظات اداری و قضایی خلاصه شود (Chaves And Alipaz, 2007). جهت پیگیری روابط علت و معلولی در میان شاخص ها، WSI از فشار-وضعیت-پاسخ (PSR) برای رسیدگی به هر یک از ابعاد HELP (هیدرولوژی، محیط زیست، زندگی، خط مشی) استفاده می کند (ChavesAndAlipaz2007).
با توسعه شاخص پایداری آب غرب جاوادرکانادا(WJWSI) جهت بهره مندی سهامداران آب غرب جاوا دستیابی به 3 مشخصه انتظار می رود. (1) شناسایی تمام فاکتورهای موثر در بهبود منابع آب، به طوری که بتوانند در جهت تحقق نیازهای حال و آینده مورد استفاده قرار گیرند. (2) به منظور کمک به تصمیم گیرندگان برای اولویت بندی مسایل و برنامه های مربوط به مدیریت منابع آب. و (3) جهت آگاهی جوامع گسترده تر از وضعیت فعلی منابع آب موجود.
تمامی چهار شاخص فوق اهداف مشترکی را دنبال می کنند، یعنی ارائه اطلاعات در مورد شرایط فعلی منابع آب، ارائه ورودی ها به تصمیم گیرندگان و اولویت بندی مسایل مربوط به آب (Lawrence et al., 2003; Chaves And Alipaz, 2007; Policy Research Initiative, 2007; Juwana et al., 2010b). با این حال، از آنجا که هر شاخص توسعه یافته با در نظر گرفتن ویژگی های اجتماعی، اقتصاد