بررسی سواد اطلاعاتی کتابداران شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران۹۰-  …

بررسی سواد اطلاعاتی کتابداران شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران۹۰- …

با توجه به تعریف سواد از نظر مفهومی می‌توان گفت که سواد یعنی : توانایی خواندن و نوشتن. سواد برخلاف تعریف ساده آن، تنها به معنای توانایی خواندن و نوشتن نیست، بلکه مفهومی فراتر و هدفهایی والاتر از آن دارد. مهارتی اساسی برای توانمند‌سازی انسان در رشد عقل، منطق، تفکر نظام‌مند و پژوهش. در واقع سواد پیش نیاز اصلی برای رشد فکری و توانایی انجام پژوهش است. بدون داشتن سواد نمی‌توان به منابع دانش بشری دست یافت و از آنها برای تولید دانش نو بهره گرفت. پیشرفت تمدن بشری را وابسته به سواد و توسعه آن در توده های سطوح پایین جامعه می‌داند. هر فعالیت پژوهشی که متکی بر تفکر نظام‌مند و مبتنی بر روش علمی است نیازمند داشتن سواد به مفهوم بسیط آن است(فتاحی، ۱۳۸۳).
از نظر تاریخی داشتن سواد فقط برای طبقه نخبه قدرتمند و به طور قابل ملاحظه‌ای برای طبقه اعیان و روحانیون قابل دسترس بود.در قرن ۱۹ ، سواد یک مهارت عمومی شدو در جریان اصلاحات اجتماعی، سوادهدف اصلی آموزش و پرورش به شمار آمد (همایش ملی کتابخانه‌های آموزشگاهی پویا سازی نظام آموزشی و مشارکت درفرایند یاددهی _ یادگیری، ۱۳۸۸).
۲-۲- انواع سواد
در اواخر دهه ۹۰ یونسکو تعریفی دیگر از سواد ارائه داد :
با سواد کسی است که بتواند بنویسد، بخواند ، چهار عمل اصلی را بشناسد بعلاوه به کامپیوتر و زبان دوم تسلط داشته باشد و بتواند در زندگی روزمره از آن استفاده نماید .
در طی دهه‌های اخیر پژوهشگران موفق به کشف و معرفی بیش از ۳۴ نوع سواد مفید و مدرن شده‌اند که عبارتند از :
سواد علمی، سواد رایانه‌ای، سواد شبکه‌ای، سواد آموزی تابعی، سواد رسانه‌ای ، سواد فرهنگی، سواد اجتماعی، سواد سیاسی، سواد اقتصادی، سواد اینترنتی، سواد محیط کار، سواد خانوادگی و … سواد اطلاعاتی، هر یک از سوادهای ذکر شده تعریف، استانداردها و راهکارهای توسعه خویش را دارند . به عقیده راسل موتور محرک سواد، اطلاعات است در نتیجه همه سوادها سواد اطلاعاتی است. ابتدا تعریفی از سواد پایه یا علمی و سواد اطلاعاتی و نهایتاً سواد فناوری خواهیم داشت .
۲-۲-۱ سوادهای چندگانه
سواد علمی(پایه)[۱۲]
سوادپایه یکی از ۳۴ نوع سواد محسوب می شود. اولین تعریفی که یونسکو ازسواد ارایه داد. سواد پایه یا علمی با معنای مصطلح آن در نظام آموزشی که دربرگیرنده مفهوم توانایی خواندن و نوشتن است. آگاهی نسبت به مفاهیم علمی مورد نیاز در عصر اطلاعات، ‏کنجکاوی نسبت به محیط و پیدا کردن سوال ها و پاسخ به آنـها جهت رفع نیازهای اطلاعاتی‏، توانایی شرح، توضیح وپیش بینی روی داده ها، توان درک مضامین مقاله‌های علمی ومشارکت در گفتگوهای علمی وتصمیم‌گیری‌های محلی و ملی. (میرحسینی،۱۳۹۰)
سوادبصری[۱۳]
درک عناصر اصلی طراحی بصری‏، ‏تکـنیک ها و رسانه ها، آگاهی نسبت به احساسات، روحیات، درک تصاویر نمایشی‏، سمبلیک و… (میرحسینی ،۱۳۹۰).
سواد رایانه ای[۱۴]
امروزه ICT بخش لاینفک زندگی جوامع مختلف شده است و به روشنی تاثیر آن را در جنبه‌های مختلف زندگی خود می‌بینیم . برای زندگی در چنین فضایی افراد نیازمند تغییراتی در نگره‌ها ، آموخته‌ها و شیوه‌های مختلف زندگی خود هستند .امروزه بسیاری از امور علاوه بر آن که رایانه‌ای شده‌اند از سیستم‌های سنتی انجام امور فا صله زیادی گرفته‌اند که این امر ایجاب می‌کند دانش حداقلی نسبت به رایانه در افراد وجود داشته باشد .مهارت در بهره‌گیری از رایانه بخشی از کل ماجرا است و اصل قضیه در سواد اطلاعاتیINFORMATION LITERACY است . سواد اطلاعاتی به مفهوم مهارت‌های بنیانی در بهره‌گیری و استفاده از اطلاعات برای امور جاری و فرآیند‌های حل مسایل است (صیامیان،۱۳۸۳).
این که هر کس حداقل مهارت‌های لازم را در شناسایی، جست و جو و پایش اطلاعات مورد نیاز خود از منابع مختلف داشته باشد، بخشی از سواد اطلاعاتی است . مهارت‌های سواد رایانه‌ای بخش دیگری از سواد اطلاعاتی است. افخمی بیان می‌کند سواد اطلاعاتی همانند سواد کامپیوتری که نیازمند شناخت فناورانه است و اینکه چطور نرم افزار و سخت‌افزاری را بسازیم نیست یا سواد کتابخانه که نیازمند توانایی استفاده از مجموعه کتابخانه و خدماتش باشد، نیست. همچنین یک ارتباط قوی متعلق به همه این مفاهیم وجود دارد. هر کدام از این سوادها چندین سطح از تفکر را بصورت حیاتی نیاز دارند. اما در مقایسه با سواد کامپیوتری سواد اطلاعاتی صرفا به آنسوی دسترسی داشتن به دانش چطور استفاده نمودن از فناوری می‌رود زیرا فناوری تنها کیفیت آموزش تجربی را تضمین نمی‌نماید.
بنابراین سواد رایانه‌ای گسترش از سواد سنتی است که مستلزم توانایی شخص در انجام اعمال اصلی و پایه با رایانه است. اعمالی مثل استفاده از بسته های نرم‌افزاری از پیش آماده، نرم افزارهای کتابخانه‌ای، بانکهای اطلاعاتی روی دیسک فشرده، پایگاه های اطلاعاتی پیوسته و اطلاعات شبکه‌ای روی اینترنت است باسواد رایانه ای (که هرکسی می‌تواند بشود) قادر است رسانه های چاپی و الکترونیکی را رمزگشایی، ارزیابی، تجزیه و تحلیل و تولید کند.
سواد شبکه ای[۱۵]
این سواد دربرگیرنده دانشی است که معنی آن متضمن مواردی است چون آگاه بودن از گستره و کاربردهای منابع و خدمات اطلاعاتی شبکه های جهانی، شناخت نقش و نوید اطلاعات شبکه ای درمحل مشکلات و انجام فعالیتهای حیاتی پایه، و شناخت نظامی که اطلاعات شبکه ای به واسطه آن تولید شده، سر و سامان یافته و دسترس پذیر می شوند. مهارت‌های موردنیاز این سواد عبارتند از توانایی بازیابی انواع خاصی از اطلاعات از شبکه با استفاده از گروهی از ابزارهای کشف اطلاعات و آمایش اطلاعات شبکه ای و الکترونیکی به واسطه ترکیب آنها با دیگر منابع، و نیز توانایی ارتقاء کیفیت اطلاعات جهت افزودن ارزش آن در موقعیت های ویژه و استفاده از اطلاعات شبکه ای برای تجزیه و تحلیل و اتخاذ تصمیمات مربوط به مسائل شخصی و کاری و کسب خدماتی که موجب ارتقاء کیفیت زندگی می شوند.
سواد آموزی تابعی
یونسکو در سال۱۹۷۸، باسواد تابعی را اینطور تعریف می کند: باسواد تابعی شخصی است که پس از کسب مهارت ها و معلومات اساسی بتواند در کلیه فعالیت های اجتماعی که مستلزم سواد است به نحو موثری شرکت جوید و با استفاده از توانایی های خواندن و نوشتن و حساب کردن برای رشد خود و توسعه جامعه اش گام بردارد. به عبارت دقیق تر سواد آموزی (تابعی) خود تابعی از تغییرات محیطی و زمینه ای (فکری) هر جامعه در زمان های مختلف است (ابراهیم زاده، ۱۳۷۵).
سواد تکنولوژی[۱۶]
‏توانایی درک واستفاد‏ه از رایانه ، اینترنت‏، توانایی استفاد‏ه از اطلاعات فنی د‏رجامعه در زمینه‌های مختلف‏،‏توان تطبیق ، درک واستفاـ‏ه دائمی از نوآوری های صورت گرفته د‏ر زمینه فناوری (میرحسینی،۱۳۹۰).
سواداجتماعی[۱۷]
آگاهی از نقش اطلاعات د‏ر جوامـع پیچیده امروزی‏، مسئولیت‌پذیری نسبت به اجتماع وتطبیق رفتارهای
فردی با خواسته‌های جامعه‏، دانش چگونگی نقش اطلاعات د‏ر زندگی گروه‌ها، شوراها و … ( میرحسینی،۱۳۹۰).
سواد رسانه ای[۱۸]
سواد رسانه‌ای یک نوع درک متکی بر مهارت است که می‌توان براساس آن انواع رسانه‌ها را از یکدیگر تمیز داد و انواع تولیدات رسانه‌ای را از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد. این مورد طوری مفهوم سواد را گسترش می‌دهد که شامل رسانه هایی که پس از چاپ ظهور کرده و چشم انداز اطلاعاتی ما را تحت استیلای خود قرار داده اند، بشود؛ هم چنین این سواد به مردم جهت درک، تولید و انتقال معانی در فرهنگی متشکل از تصاویر، کلمات و صدای نیرومند کمک نماید. (شکرخواه، ۱۳۸۴)
باسواد رسانه ای (که هر کسی می تواند بشود) قادر است رسانه های چاپی و الکترونیکی را رمز گشایی، ارزیابی، تجزیه و تحلیل و تولید کند. (صیامیان وشهرابی،۱۳۸۳). بنابراین سواد اطلاعاتی فن و توانمندی استفاده از رایانه و ابزارهای مرتبط به رایانه و سواد رسانه‌یی به توانمندی استفاده و درک مطالب یا محتوای رسانه‌ها گفته می‌شود.
سواد ارتباطات
از دیدگاه علمای علم ارتباطات، جامعه حاصل برقراری ارتباط بین افراد در سطوح مختلف بوده و ارتباط مبنای شکل گیری یک جامعه است.تعریف واحدی از ارتباطات که همه را قانع کند وجود ندارد. در ۱۹۷۰، فرانک دنس ۱۲۶ تعریف انتشار یافته را شناسایی کرد. از نظر برخی معنای آن تبادل متفکرانه دیدگاه ها از طریق یک مکالمه معنادار بین دو انسان است ؛ برخی آن را به پیام ساده ارسال شده، بدون تفکر یا درخواست بازخورد، اطلاق می کنند، با این تعریف اخیر، می توان گفت ماشین‌ها و جانوران نیز ارتباط برقرار می کنند.بنا بر تعبیری سواد ارتباطات را اینگونه می‌توان تعریف کرد : قابلیتی است که فرد را در ایجاد، تداوم و تعمیق رابطه با دیگران توانمند می‌سازد.
سواد چند فرهنگی[۱۹]
سواد چند فرهنگی درک اعتقاـ‏ات ورسوم فرهنگی وتوجه به تفکرات د‏یگران د‏رک شباهت ها و اختلافات درعقاید وظواهر زندگی‏، درک فناوری بر فرهنگ‏، درک پیامدهای ناهنجاری هایی مانند تعصبات‏، تبعیض نژادی‏،د رک اهمیت فناوری در برقراری ارتباطات با سایر گروه های فرهنگی(میرحسینی،۱۳۹۰ ).
منظور از سواد فرهنگی، شناخت «میدان های» فرهنگی مختلف (به تعبیر بوردیو) یا شناخت قواعد نوشته و نانوشته، گونه‌ها، گفتمان‌ها، انواع سرمایه‌ها، ارزش‌های فرهنگی موجود، زمینه‌ها و ملزوماتی است که بر عمل انسان‌ها تاثیر می گذارند . این شناخت، سواد خاصی را در ارتباط با «میدان» معینی در اختیار افراد قرار می‌دهد و به آن‌ها امکان می‌دهد که بدانند چه اتفاقاتی پیرامون آن‌ها در حال وقوع است تا بتوانند در خصوص نحوه تعامل با آن میدان‌ها تصمیم بگیرند یعنی بتوانند تشخیص دهند که چه رفتارها، کردارها، گونه‌ها یا گفتمان هایی در شرایط خاصی مناسب یا مقتضی هستند. از آنجا که معناسازی با توجه به «میدان» صورت می گیرد میزان آشنایی افراد با نظام های معنایی مختلف (مثلا زبان بدن و یا مد) و کنش های مرتبط با آنها و همچنین توانایی افراد در خوانش و استفاده از نظام های معنایی مختلف، میزان برخورداری آنان از سواد فرهنگی را تعیین می‌کند. سواد رسانه ای نیز که در یادداشت پیشین بدان پرداختیم به همین ظرفیت‌ها و توانایی‌ها با توجه به نظام‌های معنایی مرتبط با میدان رسانه‌ها اشاره میکند. (شکرخواه، ۱۳۸۴)
در یک جامعه چند فرهنگی، مانند جامعه ایران سواد فرهنگی به معنی تسامح، تساهل و مدارای بیشتر، درک و دیالوگ آزاد بین هویت‌های اجتماعی، قومی، و مذهبی مختلف و احترام به عقاید دیگران و پذیرش تفاوت‌های فرهنگی است. شهروندان چنین جامعه ای از طریق تکنولوژی های ارتباطی و اطلاعاتی،اطلاعات خودرا افزایش داده نسبت به گردآوری و استفاده کارآمد از آنها مبادرت ورزند. سواد فرهنگی همانند مفاهیم مکمل آن یعنی سواد رسانه ای، سواد دیجیتال، سواد کامپیوتری، سواد اطلاعاتی، سواد سمعی و بصری زیربنای اصلی جامعه مبتنی بر دانایی محسوب می‌شود.
سواد جهانی[۲۰]
درک نقش اطلاعات در از بین بردن مرزهای مجازی‏،‏درک عمیق نسبت به جهان اطراف و جوامـع انسانی‏.(میرحسینی،۱۳۹۰ ).

این مطلب را هم بخوانید :  پژوهش - بررسی و مقایسه رفتار شهروندی سازمانی کارکنان با نوع استخدامی متفاوت شامل ...

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.