پایان نامه ها

منابع تحقیق درباره کتابخانه، عباد، عضدالدوله، مراکز

در شیراز و بغداد اقدام کردند و برای تسلط بیشتر بر اوضاع قلمرو خلافت و ترویج تشیع، اقدامات اجتماعی و فرهنگی در خور توجهی انجام دادند. وجود این همه توجه و حمایت از طرف پادشاهان نسبت به علما موجب پیشرفت های فراوان و قابل‌توجه در علوم مختلف شد. در این دوران مرحوم شیخ مفید در دولت آل بویه، حضوری همراه با عظمت و کرامت داشت و عضد‌‌‌الدوله بارها به زیارت وی رفت. شیخ صدوق نیز با دعوت رکن‌الدوله به ری آمد. سید رضی -یکی از بزرگترین دانشمندان شیعی آن زمان ـ به فرمان بهاء‌الدوله دیلمی به عنوان نقیب علویان عراق و قاضی القضاه حکومت آل بویه منصوب شد.70
به جز علمای علوم دینی، می‌توان به استخری جغرافیدان، ابوالوفای بوزجانی ریاضی‌دان71، النسوی72 که اعداد هندی را رایج کرد و بالاخره پزشکان برجسته ای چون المجوسی اشاره کرد که مورد حمایت آلبویه بودند. ثابت بن ابراهیم صابی(پزشک)، ابوالقاسم(منجم)، ابوالفرج اصفهانی (مورخ)، ابن مسکویه (مورخ) ابوالحسن سنان (مورخ و پزشک) از مهمترین دانشمندان دربار معزالدوله بودند. پزشکان و دانشمندان زیادی نیز در دربار دیگر امرای آل بویه از جمله عضدالدوله زندگی میکردند. همچنین نباید از کتاب‌های شفاء، قانون و اشارات شیخ الرئیس ابوعلی سینا چشم‌پوشی کرد که تا به امروز در مراکز مهم علمی جهان مورد توجه اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان می‌باشند.73
عصر آل بویه از نظر کتاب و کتابخانه هم، نسبت به عصرهای دیگر، امتیاز داشت. در آن زمان، در هر رشته از علم و ادب بهترین و نفیس‌ترین کتاب‌ها نوشته شد و با شکوهترین و مهمترین کتابخانه‌ها به وجود آمد. در ایران، عراق، مصر، کتابخانه‌هایی ساخته شد که در هیچ زمانی نظیر نداشت. در بغداد کتابخانه‏هاى عمومى به عنوان مراکز مطالعه و تحصیل تأسیس شد که مشهورترین آنها دار العلم ابو نصر شاپور بن اردشیر، وزیر صمصام الدوله بویهى، بود. تأسیس این دار العلم و دیگر مراکز علمى کمک فراوانى به ایجاد مدارس پیشرفته‏اى چون نظامیه و مستنصریه بغداد کرد. کتابخانههای شیراز، رامهرمز ، ری و اصفهان نیز که به وسیله حکام آل بویه بنا گردیده اند، تحسین جهانیان را برانگیختند. کتابخانه‌ عضد‌‌‌الدوله در شیراز مى‏توانست با کتابخانه سامانیان در بخارا رقابت کند74.
مقدسی از کسانی است که این کتابخانه را‌ مشاهده کرده و از کتاب‌ها، تصاویر و نقشه‌های آن بهره گرفته است. وی چنین می‌گوید: « در ساختمان بزرگ عضدالدوله در شیراز محلی به کتابخانه اختصاص دارد و چند تن از افراد مورد اعتماد شیراز به عنوان وکیل و خازن، در آن به خدمت اشتغال دارند، هر کتابی که تا زمان عضدالدوله درباره ی هر علم یا هر چیز نوشته شده در این کتابخانه موجود است. محل کتابخانه، بنائی طولانی است که در هر طرف آن مخزن‌هایی قرار دارد. کتابهای مربوط به هر علم و فن در حجره ‌ی جداگانه‌ای نهاده شده است. فهرست‌هایی ترتیب داده‌اند که نام کتاب‌ها در آن ثبت شده است. دربان‌ها جلوی در کتابخانه گماشته شده و فقط به افراد با عنوان، اجازه ی ورود می‌دهند. در این کتابخانه نقشه‏هاى جغرافیایى که بر روى کرباس کشیده بودند، وجود داشت که من (مقدسى) آنها را دیدم. از این نقشه‏ها در کتابخانه ی صاحب بن عباد و کتابخانه ی امیر خراسان‏ نیز بود ولى هریک با دیگرى تفاوت داشت.»75 آل بویه وزیرانی همچون ابن عمید و صاحب بن عباد دو تن از مشهورترین دانشمندان علوم عربی را در دولت خود داشتند. یکى از بزرگ‏ترین مؤسسین‏ علوم فصاحت و بلاغت، صاحب بن عباد بود. در چنین دوره‏ ی درخشانى بود که خانه ی صاحب بن عباد، وزیر فخر الدوله در رى، محل رفت و آمد علما و دانشمندان بود. کتابخانهی صاحب عباد در رى به تنهایى به اندازه ی تمام کتابخانه‏هاى آن زمان اروپا کتاب داشت. وی نویسنده ای توانا بود و رسایلش مشهور و مدون است. کتابهایى که در کتابخانه ی او گرد آمده بود، براى هیچ کس فراهم نیامده بود. این کتابخانه از معروف‌ترین کتابخانه‌ها در آن زمان بوده که براى حمل آنان به چهارصد شتر نیاز داشت. طبق گفته خود صاحب، تعداد کتاب‌های کتابخانه‌ او دویست و شش هزار مجلد بوده است.76 بسیاری از آثاری که در این کتابخانه بود، از آثار فلسفی و کلامی و شیعی بود که توسط سلطان محمود غزنوی، پس از سقوط شهر در سال ۴۲۰ ه.ق از بین رفت.
کتابخانهی ابوالفضل بن العمید هم در ری بود که بنا بر نوشته ی‌ مسکویه که به مدت هفت سال کتابدار آنجا بود، در آن کتابخانه، کتاب‌هایی در خصوص هر علم و هر نوع از انواع حکمت و ادب، وجود داشت. کتابخانه ی حبشی نیز که متعلق به فرزند معزالدوله بود، در بصره شهرت بسزایی داشت. در این کتابخانه‌ حدود پانزده هزار کتاب جلد شده و جلد نشده وجود داشت. در کتابخانه‌ها گذشته از کتاب‌های گوناگون، اشیاء نفیس و ظریف هم نگهداری می‌شد از قبیل صورت و نقشه و خطوط خوشنویسان بزرگ و کتاب‌هایی به خط مؤلفین آنها و انواع کاغذهای مرغوب و قلم‌های تراشیده و چیزهای دیگر از این قبیل. چنانکه گفته شده در کتابخانهی بهاء‌الدوله پسر عضد‌‌‌الدوله، انواع کاغذ سمرقندی و چینی و کاغذهای کهنه و ظریف، وجود داشت.
از قدیمى‏ترین و بزرگ‏ترین کتابخانه‏هاى مساجد در عراق، کتابخانه حیدریه مسجد جامع نجف بود. این کتابخانه در قرن چهارم هجرى ساخته شد. گفته‏اند که سلاطین، شاهزادگان، وزیران و دانشمندان در طى سالیان دراز، یکى پس از دیگرى به حمایت از این کتابخانه برخاسته‏اند. مهم‏ترین
کسى که نامش با حیدریه پیوندى نزدیک دارد، امیر آل‏بویه عضدالدوله دیلمى است. کتابخانه حیدریه که در بخش شرقى صحن این مسجد قرار داشت، داراى نسخ خطى گرانبها و ارزشمندى بود. همچنین گفته‏اند این کتابخانه، مجموعه بزرگ زیبایى از مصاحف داشت که برخى از آنها در اولین قرن عصر اسلامى استنساخ شده بود77
2-11. سقوط آل بویه
مهمترین عامل از بین رفتن این دولت، اختلافات خانوادگی بود. اگرچه رکنالدوله پسران خویش را به یگانگى توصیه کرده و در حقیقت تمام ممالک آل بویه را تحت امر عضد‌‌‌الدوله گذاشته بود، لیکن پس از مرگ او به علت اختلافاتى که از یک طرف بین پسران او روى داد و از طرفى دیگر در نتیجه کشمکش بین عضد‌‌‌الدوله و پسر عمویش عز‌‌الدوله که قبل از فوت رکن الدوله شروع شده بود، رشته پیوستگى ممالک دیالمه از هم گسیخت و متصرفات پسران بویه به سه قسمت عمده تقسیم شد و همین تقسیم مقدمه بروز یک سلسله جنگهاى داخلى بین فرزندان رکنالدوله و معز‌‌الدوله و فرزندان ایشان گردید که جز ضعف و خانمان ‏براندازى نتیجهی دیگرى نداد و اسباب انقراض ایشان را به سرعت مهیا ساخت.78 جاه طلبی لشکریان، اوضاع نابسامان اقتصادی و …نیز از عوامل دیگر بودند. چگونگی سقوط آل بویه در فصل چهارم به تفصیل بیان میشود.

فصل سوم
جغرافیای تاریخی خوزستان

دشت حاصلخیز خوزستان‏ از روزگار باستان مورد توجه اقوام ماقبل تاریخ بوده و با جلگهی بینالنهرین ارتباط و همبستگى کامل داشته است که در دامنه ی خود تمدنهاى زیادى را پذیرا شده است. قدیمى‏ترین تمدن ماقبل تاریخ، مربوط به زندگى غارنشینى در این استان پیدا شده که آثار سه دورهی متمایز مربوط به دوران مختلف غارنشینى در آن یافت شده است. از جمله باستان‏شناسان در دامنه کوههاى زاگرس در مکانى به نام چغامیش به الواحى مربوط به دورهی آغاز ادبیات دست یافتند. این استان به علت اوضاع طبیعى و شرایط خاص جغرافیایى، آثار گرانبهایى از تمدنهاى ما قبل تاریخ و تاریخى را در دل خود نهفته دارد. این سرزمین از دیرباز مهد تمدن و فرهنگ بوده و قابلیتهای سرشاری در این زمینه داشته که تاریخ، گواه صادقی بر این مدعاست. وجود مراکز علمی و فرهنگی همچون دانشگاه جندیشاپور در این استان نشانه اهمیت و رونق این سرزمین می‌باشد که استادان بزرگ دانش پزشکی را از یونان، مصر، هند و روم گرد هم آورده بود. پزشکان برجستهای که به مداوای بیماران و تدریس دانشجویان رشته ی پزشکی در این دانشگاه مشغول بودهاند. علما، دانشمندان و شاعران بزرگی همچون عبدالله بن میمون اهوازی، نوبخت اهوازی منجم و فرزندانش، جورجیس پسر بختیشوع جندیشاپوری و شاعران عرب زبان شیعی، مانند ابن سکیت و دعبل خزائی که با اشعار خود ولایت و امامت را پاس داشتهاند و زبان به مقاومت گشودهاند، از همین منطقه برخاسته و در این دیار زندگی میکرده اند.

3-1. جغرافیای تاریخی خوزستان

استان خوزستان گذشته از موقعیت خاص طبیعی و جغرافیایی و دارا بودن منابع سرشار زیرزمینی از لحاظ تاریخی نیز از کهنسالترین مناطق کشور به شمار میرود و از دیرباز دارای تمدن و فرهنگی درخشان بوده است؛ به طوری که آن را از نخستین مراکز پیدایش تمدن بشری دانسته اند.79 خوزستان در قدیم درب دهلیز کشور ایران به سوی شرق محسوب میشد و مرکز بازرگانی ایران و هند بوده است. در صحنهی علم و فرهنگ و نشر علوم در جهان نیز پیشتاز بوده است. دانشگاه جندی‌شاپور در عصر خود و در طی قرون متمادی یکی از مراکز مهم دانشگاهی جهان به شمار میرفته است و در این مرکز علمی، علومی چون پزشکی، فلسفه، نجوم، ریاضیات و مهندسی تدریس میشده است. به ویژه در دوران ساسانیان مرکز تبادل اندیشه و تلاقی افکار شرق و غرب بوده است. این دانشگاه که به دستور شاپور اول بنیان نهاده شد، توسط شاپور دوم مرمت و بازسازی گشت و در زمان انوشیروان تکمیل و توسعه یافت. این مرکز پس از اسلام هم به خدمات خود ادامه داد.
این استان از تمامى زمینهاى رسوبى که رود کارون و شعب متعدد آن ایجاد کرده‏اند، تشکیل شده80 و چندین قرن قبل از اینکه اقوام آریایى به عرصه ظهور بیایند، داراى تمدن شده است‏. تمدن ایلام در این سرزمین شکوفا شد و قلمروی وسیع آنان بخش مهمی از سواحل خلیج فارس را در بر میگرفت. کاوشهای باستانشناسی در تل علیکش قدمت آثار تاریخی این سرزمین را به هشت هزار سال قبل از میلاد میرساند و آثار کشف شده در شوش و شوشتر، تپه بزرگ سورکان و چغازنبیل و تپه های چغامیش در جنوب شرقی دزفول و تپه ابگع یا دیلم در هفت کیلومتری شمال شرقی هفت تپه و صدها اثر دیگر حکایت از روزگار پر عظمت و مردمان خردمند و کوشای این دیار دارد. در هزاره چهارم قبل از میلاد ایلامى‏ها در خوزستان‏، اقامت گزیدند.
حتی پس از تسلط هخامنشیان بر سرزمین ایلام همچنان جایگاه و موقعیت خود را حفظ کرد. خوزستان در زمان ساسانیان یکی از ایالات مهم ایران بوده است. در دولت ساسانى، خوزستان‏ دومین سرزمین و جندى‏شاپور دومین شهر شاهنشاهى بود. خوزستان نه تنها در پیش از اسلام مورد علاقه دولتمردان و حاکمان وقت بوده، بلکه پس از اسلام نیز اهمیت و اعتبار خود را از دست نداده و موقعیت ممتاز خود را در طول تاریخ حفظ کرده است. مقدسی، ابن حوقل، ابن بط
وطه، یاقوت حموی، اصطخری، طبری، گردیزی، حمدالله مستوفی و دیگران در آثار خود از آبادانی و رودخانههای پرجوش و خروش و دشتهای حاصلخیز این سرزمین آگاهیهایی داده اند. مقدسی، خوزستان را یکی از اقالیم عجم میداند.81 بنا به نوشته او شکر تمام بین النهرین و یمن از محصول خوزستان تأمین می شده است. از این رو خوزستان را شکرستان نیز نامیده اند. پارچههای زربفت و ابریشمی و منسوجات خوزستان شهرت جهانی داشته است. فرش و نمد و زیلو در این منطقه در کیفیت عالی تولید می شده است. در پلسازی و سدسازی پیشرو بوده اند و در تفکرات فلسفی و مذهبی بر همه همسایگان خود برتری داشته اند.
سرزمین خوزستان علیرغم اینکه از جنگها، قتلها و غارتها آسیبهای فراوان در طول تاریخ به خود دیده ولی هیچگاه غنای معنوی و مذهبی خود را از دست نداده است. وجود مساجد و سایر اماکن مذهبی چون امامزاده ابراهیم، امامزاده حیدر، امامزاده عبدالله و بقعههایی چون بقعه دانیال نبی در شوش و بقعه جعفر طیار در دزفول و بقعه سید احمد در هفت تپه و صدها زیارتگاه دیگر گواه صادق بر حضور روح معنویت در دل مردمان

Share article:

Permalink:

Add your widget here