پایان نامه ها

پایان نامه ارشد درباره خلیج فارس، رونق اقتصادی، خلفای عباسی، عسکر مکرم

الدورقی التاجی، ابوالفضل الدورقی، محمد بن بشرویه التاجی الدورقی» نام برد.107 بنابراین دورق از جهات متعدد دارای اهمیت و یکی از مراکز مهم صادرات کالاهای خوزستان و سایر مناطق ایران بوده است. نقطه ای ارتباطی که مسافران از آن عبور کرده و به سرزمین عراق و مکه میرفتند. به علاوه، اهمیت فرهنگی دورق به این شهر جایگاه ویژه ای در جهان اسلام داده بود. با مقایسهی این بندر با سایر بنادر ایرانی خلیج فارس مشخص میشود که دورق مهمترین بندر ایران در شمال خلیج فارس بوده و بعد از سیرف بندر مهم صادرات و واردات به هندوستان و بصره به شمار میآمده است.
3-3-3. اهواز
اهواز یکی از قدیمیترین شهرهای ایران است. مورخین معتقدند نخستین فردی که اهواز را ساخت، اردشیر بود، پس «هرمز اردشیر» خوانده شد. معرّب آن هرمشیر و هوزمشیر و اخواز است.108 اهواز در دورهی ساسانی به شهری آباد مبدل گردید. این شهر را در آغاز سوق الاهواز مى‏نامیدند و به اختصار الاهواز و یا اهواز میگفتند. مسعودی در مروج الذهب اهواز را در شمار یکی از اقالیم هفتگانه آورده است.109 مقدسی در قرن چهارم اهواز را اینگونه توصیف میکند: « این شهر مرکز خوزستان است. انبار بصره و بار انداز فارس و اصفهان است، کالاها و دارائى بسیار به آنجا مى‏رود، پناهگاه بازرگانان و منطقه ای آباد براى رهگذران است و در جهان پر آوازه مى‏باشد.
اهواز مانند رمله در دو کرانه است ولى جامع و بیشتر بازارها در سوى فارس است و سمت عراقى آن جزیره ‏ای است که بستر رودخانه از پشت آن مى‏گذرد، میان این دو بخش را پل «هندوان» که با آجر ساخته شده پیوند مى‏دهد. در کنار آن مسجدی زیبا و مشرف بر نهر قرار دارد. عضد‌‌‌الدوله بهطورى شگفت‏انگیز پل و مسجد را نوسازى کرد تا به نام او خوانده شود ولى مردم آنرا جز «پل هندوان» نمى‏نامند. روى این نهر دولابهاى بسیار است که فشار آب آنها را مى‏گرداند. سپس آب در کاریزها که در بالا نهاده شده مى‏آید، برخى به حوضهاى شهر و برخى به باغ مى‏رسد. بستر رودخانه نیز از پشت جزیره به یک شادروان که دیواره‏اى‏ از سنگ ساخته شده است بر مى‏خورد و بازگشته و دریاچه مى‏شود با فواره‏هاى شگفت‏انگیز و به سه جویبار افتد که به آبادیها مى‏رود و کشتزارها را سیراب مى‏کند. کشتیها از همین جا براى بصره بارگیرى مى‏کنند. »110 مقدسی گوید در فتنهی زنج که در قرن سوم وقوع پیدا کرد و سرکرده ی آن شورشیان مدتی اهواز را مقر خود قرار داد، به این شهر آسیب بسیار وارد شد.111
یک قرن بعد، عضدالدوله دیلمی یک قسمت از اهواز را تجدید امارت کرد. یاقوت حموى ضمن توصیف آثار ساسانیان از پلى که در اهواز و ایذه به دستور مادر اردشیر بنا شده سخن مى‏گوید که بسیار محکم بوده است. وی پس از آن مى‏نویسد که این پل در دوره ی اسلام مدتى قابل استفاده نبود تا اینکه محمد بن احمد قمى وزیر حسن آل بویه سازندگان و مهندسان را فراخواند و پل را به خوبی تعمیر کرد.112
حضور معز‌‌الدوله در بغداد و ارتباط او با برادر بزرگتر خود عماد الدوله در شیراز، اهمیت ویژهای به خوزستان به عنوان نقطه ی مهم ارتباطی عراق و فارس داد. این مساله توجه ویژه ی آل بویه به خوزستان را به همراه داشت. پس از مرگ معزالدوله، درگیری ها در اهواز، بصره و واسط اهمیت این منطقه را برهم زد. زمانی که عضد‌‌‌الدوله برای جنگ با عز‌‌الدوله به بغداد رفت، مدتی در اهواز توقف کرد . در نواحی اهواز بین او و عزالدوله بویهی درگیریهایی روی داد. اهمیت اقتصادی اهواز برای آل بویه چنان بود که عضد‌‌‌الدوله برای رونق اقتصادی بیشتر، دستور داده بود بناهایی مربوط به تجارت و ارتباطات در خوزستان ساخته شود. عضد‌‌‌الدوله میان شط العرب و کارون نهری کشید تا کشتیها برای حرکت از دجله و فرات به کارون ناگزیر به پیمودن راه پرخطر خلیج فارس نشوند. به فرمان او مسجد باشکوهی در اهواز ساخته شد. با وجود توجه آل بویه به اهواز، این شهر رفته رفته رو به ویرانی نهاد و شهرهای دیگری چون مسرقان، عسکر مکرم و ارّجان که در مرز فارس واقع بودند رونق گرفتند.
3-3-4. شوشتر
شوشتر به معنى دلنشین‏تر و بهتر است. مورخان معتقدند این شهر را هوشنگ پیشدادى ساخت. اردشیر بابکان آن را تجدید عمارت کرد و شکلش را مانند اسب ساخت. شاپور ذو الاکتاف نیز در شوشتر ساختمانهای زیبایی ساخت.113 با توجه به گفته های جغرافی دانان در قرن چهارم ه. ق شوشتر بزرگترین شهر در خوزستان بوده است. 114 شهر دوم خوزستان پس از اهواز و کنار رود کارون و از مراکز عمده بازرگانى بود.115 مقدسى، در مورد شوشتر چنین میگوید: « در همه این سرزمین، بهتر و استوارتر و مهم‏تر از آن شهرى نیست. رودخانه در اطراف شهر جاری است. نخلستان و باغها آن را فرا گرفته است. بافندگان ماهر پنبه و دیبا در آن بسیارند. باغهایش پر از انار خوب و انگور و گلابى عالى و خرما مى‏باشد. همه میوه‏هایش را به اهواز و بصره مى‏برند. اهالی آن در بافتن پارچههای ابریشمی و نخی استادند. از شرق و غرب به آنجا مى‏آیند در تابستان‏ آبى سرد دارد که در کاریز در زیر زمین روان است. مسجد جامع زیبایی دارند که در میان شهر است. پلى بزرگ در سمت جندیشاپور با قایق‏ها ساخته‏اند و به جز آن راه ندارند. در اطرافش روستاهای پر رونقی وجود دارد.»116
3-3-5. جندی‌شاپور
یکی از مهمترین مراکز علمى در ایران، شهر جندی‌شاپور میان شوشتر و دزفول بودکه در آن، از زمان حکومت خسرو انوشیروان، مدرسه و بیمارستانى ساخته شده بود و در آنجا پزشکان
و دانشمندان متعددى از کشورهاى مختلف مشغول به‏کار بودند. با توجه به گفته های مورخین، بانى این شهر، شاپور اول بوده است.117 وی فرمان داد تعد‏ادى از کتب یونانى به پهلوى مترجم شود و آنها را در شهر مذکور گرد آورند و گویا به فرمان شاپور، جندیشاپور مرکزیت طب یونانى یافته بود. این شهر در زمان ساسانیان پایتخت خوزستان بود و تا زمان منصور، خلیفه ی عباسی دانشگاه پزشکی بزرگ آن که بختیشوع پزشک نصرانی آن را تأسیس کرده بود، شهرت داشت و بعد از فوت آن پزشک ، فرزندان وی در دستگاه چندین تن از خلفای عباسی قرب و منزلت بسیار داشته اند. عیسى بن چهار بخت از عیسویان جندیشاپور و از پزشکان و دارو شناسان مشهور بغداد در قرن سوم هجرى بوده است. وى تعدادى از رسائل جالینوس را به عربى درآورد. یوسف الناقل شاگرد عیسى از اهل خوزستان‏ بود و بیشتر به مترجم کتابهاى طبى اشتغال داشت.‏ آرامگاه یعقوب لیث صفاری در آنجاست که در سال ۲۶۵ ه.ق از دنیا رفت.
3-3-6. دزفول
دزفول، یعنی دز پل یا قلعه پل بر کنار رودخانه دز، در جنوب جندی‌شاپور واقع است و چون پل مشهوری که میگویند به فرمان شاپور دوم ساخته شده، در آنجاست، آن شهر بدین اسم معروف گردیده است. از دوره ی ساسانیان، پلهاى زیادى بجاى مانده که اغلب آنها هلالى شکل است. از جمله در دزفول‏، پلى روى کارون زده شده بود که طول‏ آن یک کیلومتر و داراى ۶۲ دهانه بود.118  این پل را اصطخری « پل اندامش» نامیده و بقایای آن هنوز وجود دارد. این شهر ‏به اسم «باقلاء» نیز نامیده شد.119 آرامگاه شیخ ابوالقاسم بن رمضان بلخی جوزی معروف به شاه ابوالقاسم که نسبش با سه یا چهار واسطه به امام موسی کاظم علیه السلام میرسد، در روستای شاه آباد در نزدیکی دزفول قرار دارد. وی برای ارشاد و تبلیغ به این دیار آمده بود. در قرن چهارم دزفول به قصر روناش نیز معروف بوده است.120 اسامی دیگر هم بر این شهر و پل مشهور آن نهادهاند، چنانکه ابن خرداذبه «پل زاب » نامیده اند. زیرا به عقیدهی ابن خرداذبه، زاب نام رودخانه ی دز است.121
3-3-7. شوش
خوزستان در نیمه نخستین هزاره چهارم ق. م مانند مناطق دیگر ایران در آستانهی پیشرفت اقتصادى و اجتماعى جالب توجهى بود. طبق پژوهشى که به ‏عمل آمده در شوش پیشرفت بزرگى در رشته معمارى، فلزکارى و محصولات سفالى به ‏عمل آمده است. مورخین، سازنده ی این شهر را هوشنگ دانسته اند. هشام بن کلبى گفته است: « هوشنگ دو شهر ساخت که نخستین شهرهاى روى زمین به شمار مى‏رفتند: یکى شهر بابل در عراق و دیگرى شهر شوش‏ در خوزستان.»122 در این ناحیه باستانشناسان به آثارى انسانى دست یافته‏اند که قدمت آن به بیست هزار سال پیش مى‏رسد و نیز مدارک و اسناد و آثارى در این منطقه پیدا کرده‏اند که قدمت آن به ۴۵۰۰ سال قبل از میلاد مى‏رسد؛ به حکم این آثار مردم این منطقه با سلاح و افزارهاى مسى آشنایى داشتند، زمین را مى‏شکافتند، جانوران را اهلى مى‏کردند، خط نویسى دینى، اسناد بازرگانى و آینه و زیور بین آنان معمول بود و حوزه بازرگانى آنان از مصر تا هند امتداد داشت. در ساختن ظروف گلى و گلدانهاى زیبا با خطوط هندسى و تصاویر زیباى جانوران و گیاهان، مهارت داشتند. مردم این سرزمین قبل از سایر ملل باستانى نخستین چرخ کوزه‏گرى و اولین چرخ ارابه را که براى انسان، حیاتى و سودمند است به وجود آوردند.123
کانون فعالیتهاى علمى نواحى واقع در جنوب غرب ایران یعنى حوزه تمدنهاى سومرى و بابلى در ناحیه بین‏النهرین و نیز تمدن ایلامى در شوش‏ بوده است. از دانشهایى که در این حوزه‏ها شکل گرفت، مى‏توان به ریاضیات، هندسه و ستاره‏شناسى اشاره کرد. همچنین این شهر پایتخت ادارى دولت هخامنشى بود و دستگاه ادارى مرکزى در آن قرار داشت.‏ پس از اسلام در این شهر زیارتگاههای مختلفی به وجود آمد. علاوه بر آنچه یاقوت حموى و مقدسى ارائه داده‏اند، تاریخهاى محلى شوشتر، دزفول و خوزستان از وجود چندین بقعه و منزلگاه یا نظرگاه منسوب به امام رضا علیه السلام در نواحى شوش‏ و دزفول، سخن مى‏گویند. سوس معرب شوش‏ به معنى نیکو، خوش آب و هوا و لطیف است.124 در آن شهر ، قلعه ای مستحکم و قدیمی و بازارهایی باشکوه و مسجدی که بر ستونهای مدور استوار بوده است وجود داشت. مزار دانیال پیغمبر در این شهر واقع گردیده و کنار رود کرخه در نزدیکترین نقطه به قبر مزبور مسجد زیبایی واقع است که محل آن قبر را معین میکند.125

3-3-8. رامهرمز
این شهر به وسیله ی اردشیر در خوزستان ساخته شد126 و یکى از شهرهاى معتبر خوزستان است.127 لسترنج، در جغرافیاى تاریخى سرزمینهاى خلافت شرقى، ضمن توصیف خصوصیات طبیعى و جغرافیایى خوزستان، از ارزش اقتصادى بعضى نقاط نیز سخن مى‏گوید: « در قرن چهارم رامهرمز به دلیل وجود کرم ابریشم که در آنجا به عمل میآمد و ابریشمی که از آنجا صادر میگردید، شهرت داشت و در آن شهر ، مسجدی باشکوه و بازارهایی از بناهای عضدالدوله دیلمی واقع بود.»128 مقدسی گوید بازارهای آن شهر که شامل دکانهای بزازی و عطرفروشی و حصیربافی بود، درهایی داشت که هر شب بسته میشد و هم او گوید یکى از کتّاب عضد‌‌‌الدوله دیلمى به نام ابو على بن سوار کتابخانه‏ اى در شهر رامهرمز و کتابخانه دیگرى در بصره ایجاد کرد و براى کسانى که به آن کتابخانه مراجعه و از آنها استفاده میکرده‏اند مواجبى مقرر نمود. در کتابخانه رامهرمز یکى از شیوخ معتزله همواره مشغول تدریس کلام بر روش معتزله بود. رامهرمز از نهری آب میگرفت که از رودخانه طاب منشعب میگردید و تا زم
ان او هنوز رامهرمز شهری آباد بود، غله و پنبه فراوان داشت. نخلستانها و باغها، شهر را فرا گرفته بود و در آن ولایت شکر هم میرویید.129
3-3-9. ایذج
امروزه به آن ایذه میگویند. شهرى بین خوزستان و اصفهان و از بهترین شهرهاى این استان بوده است. پلی در آنجا وجود داشته که به اعتقاد مورخین‏ از عجائب دنیا بوده است. چون که از سنگ ساخته شده است. معادن فراوان دارد.130 مقدسی در قرن چهارم آن را یکی از بهترین شهرهای خوزستان شمرده است. این شهر در پای کوهها واقع بوده و در آنجا در مکانی موسوم به اسد آباد، قصر حاکم قرار داشته است. در آنجا در زمستان برف بسیاری میبارید. این برفها را انبار کرده، در فصل تابستان برای فروش به اهواز میآوردند. مزارع آب آن از آب باران سیراب میگردید و در آنجا بهترین نوع پسته به عمل میآمد.131
3-3-10. ارّجان (بهبهان)
مورخین معتقدند قباد پادشاه ساسانی ارّجان‏ را بنا نهاد.132 از نوشته های ابن خرداذبه چنین بر می آید که ارّجان در زمان ساسانیان

Share article:

Permalink:

Add your widget here