نظریه مخالفان تغییرات ژنتیکی در نوع گیاه و حیوان

 

انجام پروژه‏هاي دستکاري­ ژنتيکي در حيوان و گياه، ضمن ايجاد اميدواري، از سويي نگراني‏ گروه­هاي طرفدار حقوق حيوانات و يا ساير مجامع علمي و اجتماعي را نيز برانگيخته است. مسأله توليد گونه‏هاي جديد، تنوع‏ زيستي را متحول مي‏کند و احتمال بروز جهش­هاي برگشت‏ناپذيري را درپي دارد که مي‏تواند بقا و نسل حيوانات و يا گياهان را در معرض خطر قرار دهد. .ضمن اینکه این‏گونه موجودات دستکاری‏ شده، به‏دلیل داشتن ژنهای بیگانه و احیانا سرطانی خود، می‏توانند منشأ ناهنجاریها یا عواقب ناخوشایندی شوند. با این وجود، فواید و آثار مثبت و نویدبخش این‏گونه پروژه‏ها، تا حدود زیادی از نگرانیها کاسته و بر عوارض احتمالی یا آثار سوء ناچیز آن پرده می‏کشد. به اعتقاد بعضی محققان علوم ژنتیک و بیوتکنولوژی، جنبه‏های‏ اخلاقی دستکاری­های ژنتیکی روی گیاهان یا جانوران از شدت‏ وحدت کمتری نسبت به پروژه‏های انسانی برخوردار است. اعتراض‏ جامعه و دیدگاه عمومی در این مورد کمتر است؛ این مسأله چه‏ در مورد تولید عوامل و فاکتورهای درمانی و چه استفاده از اعضاء یا اندامهای حیوانات بمنظور پیوند به انسان، صادق است.[1]

آکادمی پزشکی محیط زیست امریکا اعلام کرده است که نتایج چندین تحقیق و مطالعه نشان می‌دهند که محصولات مهندسی ژنتیک می­توانند اختلالاتی از قبیل نازایی، مشکلات سیستم ایمنی، تغییرات منفی در عملکرد انسولین در بدن، تغییراتی در دستگاه‌هایی که دارای رشد و تولید سریع می‌باشند (مانند دستگاه گوارش) و حتی پیری زودرس سلولی ایجاد نمایند. دایره‌ی رسمی نظارت بر دارو و تغذیه ی حکومت امریکا (FDA)[2] بارها اعلام کرده است که مصرف موادی که با مهندسی ژنتیک تهیه گردیده‌اند می توانند عوارض جانبی پیش بینی نشده و غیرقابل شناسایی با دستگاه‌های تکنولوژیک امروز بشر در بدن انسان و حتی در محیط زیست تولید نمایند. این عوارض شامل انواع آلرژیها، وجود سموم مختلف، بیماریهای جدید و مشکلات تغذیه‌ای باشند. تغییرات ژنتیکی در محیط زیست هم مشکلاتی بوجود می‌آورد از جمله از بین رفتن همیشگی بخشی از ژن و در نتیجه اطلاعات ژنتیکی در آن گیاه، تغییر رفتاری ژن­ها در نتیجه‌ی تغییر اطلاعات آنها بواسطه‌ی وارد نمودن بخشی از اطلاعات ژنتیکی جدید که در ژن باکتری یا ویروس وجود دارد. همه‌ی این مجموعه در بدن انسان می­توانند آلرژی، بیماریهای جدید، اطلاعات ژنتیکی متفاوت ایجادکنند.

باید دانست که مهندسی ژنتیک این  روزها به ایجاد تغییرات در گندم و برنج نیز دست زده و دامنه ی خود را به محصولات دیگر هم گسترش داده و می‌دهد. مسئله این است که محصولات مهندسی ژنتیک می‌تواند با تولید پروتئین جدید بر مبنای تغییرات ژنتیکی جدید افراد را نسبت به محصولات غیر مهندسی ژنتیک نیز حساس نموده و باعث آلرژی زایی انسان به محصولات دیگر گردد. موشهایی که به آنان سیب زمینی محصول مهندسی ژنتیک خورانده شده بود دچار مشکل رشد جسمی گردیده، و هم چنین نه تنها میزان نازایی در آنان افزایش پیدا نموده بلکه میزان مرگ و میر در فرزندان آنان نیز بالاتر رفت. به هر صورت در مورد مشکلات بیماری‌زایی و اختلالاتی که بالقوه می‌توانند در نتیجه مصرف محصولاتی که توسط مهندسی ژنتیک بوجود آمده اند ایجاد گردند. سخن بسیار است. علاوه بر این‌ها یک سئوال کلی‌تر و مهم‌تر وجود دارد و آن اینکه آیا بشر حق و اجازه دارد که بر طبیعت و موجودات طبیعی از هر فرم و گونه بدین شکل تجاوز نموده در وجود و اطلاعات ژنتیکی طبیعی آنان اینگونه دستکاری کند؟![3]

مخالفان نگران آنند كه تغيير ژنتيك موجب برآمدن ابرگياهان هرز و بحران هاي جدي براي محيط زيست زمين شود. به عقیده بسیاری از صاحب نظران مهندسی ژنتیک نه تنها گامی در جهت بهبود وضعیت بشر امروزی نمی باشد بلکه در تضاد کامل با تنوع زیستی می باشد. شواهد زیادی است که نشان می دهد که مهندسی ژنتیک به اکوسیستم خطر تازه ای وارد می کند. زیرا باعث تهدید تنوع زیستی، حیات وحش و کشاورزی پایدار می­شود. منتقدان فن آوری زیستی معتقدند موجودات طراحی شده بوسیله مهندسی ژنتیک که به محیط وارد می­شوند ممکن است تغییرماهیت داده و به موجودی تبدیل شوند که هیچگاه نتوان جلوی آن را گرفت. مهمترین مشکلی که مهندسین ژنتیک و محصولاتش برای محیط زیست از دیدگاه مخالفان ایجاد می­ کند این است که وقتی این محصولات یا موجودات در محیط رها می­شوند دائما در برخورد با اکوسیستم­ها می­باشند.[4] اکوسیستم­هایی که حاصل میلیون ها سال تکامل هستند. بطوری که دانشمندان برآورد کرده اند این موجودات یا محصولات باعث از هم پاشیدگی یک درصد از اکوسیستم در سال می شوند.  مشکل بالقوه دیگر ویروس ها به ماده ژنتیکی میزبان خود تجاوز می کنند و معمولا آن را متلاشی کرده و برای ویروس های جدید آنها را دوباره به هم وصل می­ کنند. وقتی این اتفاق در خارج از آزمایشگاه می افتد ویروس جدیدی که ژن های دستکاری شده تشکیل یافته بوجود می­آید، وقتی این ویروس­ها پراکنده می­شوند چون طبیعی نیستند، در طبیعت هم دشمن ندارند خطرناک اند و ممکن است باعث ایجاد بیماری جدید و مرگ و میر موجودات زنده گردند مسئله­ای که با سلامت زندگی بشر در مغایرت شدید می­باشد.

انجام ندادن آزمایشات کافی مربوط به امنیت غذایی بر روی محصولات ژنتیکی که یکی از حقوق اولیه انسانها تحت عنوان حق دسترسی به غذای سالم می باشد، از دیگر نگرانی های مخالفان این نوع فعالیت­ها می باشند.[5] از طرف دیگر مخالفان تغییرات ژنتیکی تفسیرهای متفاوتی از اسناد بین ­المللی موجود در زمینه تغییرات ژنتیکی نامطلوب می­نمایند به طور نمونه بیان می­دارند که متعاهدین معاهده بین ­المللی تنوع زیستی از  خطرات تغییرات ژنتیکی نامطلوب و دستکاری ژنتیکی آگاه بوده ­اند لذا در مواد گوناگونی به این موضوع اشاره کرده­اند. آنها به  ماده ۸ معاهده بين المللي تنوع زيستي اشاره می­ کنند که متعاهدين را مكلف مي­نمايد تا روش­هايي را ايجاد نمايند كه ريسك خطرات ناشي از كاربرد و رهاسازي مواد غذايي دستكاري شده ژنتيكي به دست آمده از بيوتكنولوژي را كه داراي خطرات احتمالي براي محيط زيست بوده و بر پايداري و حفاظت از تنوع زيستي و سلامت انسان تأثير مي گذارند، مديريت، نظارت و كنترل نمايند.[6]

 

 

مبحث سوم: اصول حقوقي و اخلاقی حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين­الملل بشر

 

گفتار اول: اصول حقوقی حاکم بر تغييرات ژنتيکي در چارچوب حقوق بين­الملل بشر

تغييرات ژنتيکي به طور گسترده­اي با اصول حقوق بشري در تعامل و ارتباط تنگاتنگ است. در همين راستا تاييد چند­باره کرامت انساني و حقوق گوناگون بشر در اسناد بین المللی حقوق بشری،گوياي اين است که جامعه بين­المللي از تأثير دستکاري­ ژنتيکي بر حقوق و آزادي‏هاي بنيادين بشر آگاه است و قصد حمايت از اين حقوق را دارد. با اين موازين به نظر مي­رسد علاوه بر جنبه­هاي اخلاقي و ديني، شاخه سومي به نام حقوق بشر و اصول حقوقی حاکم بر تغییرات ژنتیکی نيز مي بايست مورد توجه قرار گيرد. از منظر اصول حقوق بشري نيز بشر حق دارد كه اولاً علوم را در غايت ممكن آن به پيش ببرد و نمي توان وي را از چنين حقي محروم نمود و ثانياً حق در برخورداري از فناوري به منظور نيل به يك زندگي بهتر كه اين خود از نتايج بارز علم ژنتيك است، البته نمي­توان از پيامدهاي منفي اين دانش نيز غافل بود كه خود عليه حقوق و كرامت بشري است. البته اين خطر منحصر به ژنتيك نيست و هر دانشي اين آسيب هاي بالقوه را با خود به همراه دارد.

در رابطه با تعامل میان اصول حقوق بین­الملل بشر و تغییرات ژنتیکی، اصل حفظ تنوع زیستی از اصول مهم در این موضوع می­باشد. منشور جهاني طبيعت، مصوب 28 اكتبر 1982 میلادی مجمع عمومي ملل متحد، در مقدمه خود بیان می­دارد که بشريت جزئي از طبيعت است و هريك از گونه­هاي زيست، منحصر به فرد بوده و ارزش مراقبت را دارد. بقاي ساختارهاي اقتصادي، اجتماعي و سياسي تمدن و درنهايت حفاظت از صلح به حفاظت از طبيعت و منابع آن بستگي دارد، از اين­رو هرگونه عمل انساني از جمله تغییرات ژنتیکی نامطلوب در نوع گیاه و حیوان كه بر طبيعت اثر بگذارد بايد برپايه اصول اين منشور هدايت شده و مورد قضاوت قرار گيرد. [8]

در مقدمه يادشده، نكته داراي اهميت آن است كه گونه­هاي زيست و از جمله گونه زيست انسان، دارای ارزش مراقبت شناخته شد­ه­است و هرگونه عمل انسان از جمله دستكاري ژنتيكي كه داراي تأثير بر طبيعت -كه بشريت جزئي از آن تلقي شده است- باشد، بايد ارزش ياد شده و اصل حقوقی مطروحه را رعايت نمايد .

همچنين بسياري از آزمايش­هاي انساني روي حيوانات انجام مي­شود، افزون بر پژوهش­هاي آزمايشگاهي، شبیه­سازي و پرورش حيوانات به كمك روش هاي مصنوعي براي بهره­برداري يا توليد بيشتر مواد غذايي و صنعتي، از دستاوردهاي دستكاري ژنتيكي می­باشد. نگرانی­ها در مورد دستكاري بيوتكنولوژيك حيوانات نيز بسيار است. بروز بيماري­هاي كشنده مانند جنون گاوي از پيامدهاي اين گونه دستكاری­ها است كه موجب به هم خوردن تعادل زيستي مي­شود. [9]

اما تأكيد اصول بین ­المللی حقوق بشر در اسناد متعدد بين­المللي بر لزوم حفظ اشكال حيات گونه­هاي طبيعي و مراقبت از آنها و حتي در مواردي طرح مسئله حق بر ميراث مشترك بشريت[10]در مسئله ژنوم انسانی نشان می­دهد كه جامعه بين­المللي در زمينه تغییرات ژنتیکی به احتياط اعتقاد بيشتري دارد.

 

در برخی از اسناد بین المللی حقوق بشری  به رابطه میان اصل عدم تبعیض و اصل برابری جنسیت­ها و مسئله تغییرات ژنتیکی نامطلوب اشاره شده است. به طور نمونه در مواد 2، 5، 6 و 7 بیانیه جهانی حقوق بشر مورخ 10 دسامبر  1948 میلادی و مواد 1 و 5 کنوانسیون حقوق بشر و طب زیستی  اروپا مورخ 4 آوریل 1997 میلادی، اعمال اصول برابری و عدم تبعیض و حق آزادی و شان انسانی و زندگی خصوصی در ارتباط با کشفیات مربوط به ژن­های انسان و به رسمیت شناختن ارزشهای بشری مورد اشاره قرار گرفته است. علاوه بر این ماده 6 اعلامیه ژنوم انسانی و حقوق بشر تصریح می­ کند که هیچ فردی نباید بر اساس ویژگی های ژنتیکی با هدف نقض حقوق بشر و آزادی­های اساسی در معرض تبعیض قرار گیرد. همچنین در ماده 10 همین کنوانسیون و ماده 2 بیانیه ذکر شده، به این نکته اشاره دارد که حفظ شان و هویت انسانی حتی اگر دامنه این حمایت در اسناد و اصول بین ­المللی مشخص نشده باشد هم در مورد هویت انسانی و هم هویت ژنتیکی بشر مصداق دارد. بنابر این در میان اصول بین المللی حقوق بشری اصولی یافت می شود که ارتباط تنگاتنگی با موضوع تغییرات ژنتیکی دارد.

[1]. رضايي ناندلي، منبع پیشین، صص57-54.

[2]. US Food and Drug Administration, (FDA).

[3] . رضایی ناندلی، منبع پیشین، صص 73-70.

[4] . غمامي،  محمد مهدي، حقوق در برابر بحران آفريني غذاهاي ژنتيکي،  مجله روان‌شناسي و علوم تربيتي اصلاح و تربيت، شماره 46، 1384، ص 46.

[5] . رهنما، حسن ، اخلاق زیستی و محصولات تراریخته، مجله اخلاق در علوم و فناوري، شماره هاي 1 و 2 ، 1387، صص14-1.

[6] . رهنما، حسن، نگرشی بر جنبه های اخلاق زیستی در مهندسی ژنتیک، ویژه نامه دوازدهمین کنگره ژنتیک ایران، 1391، صص 3-1.

[7]. (1982).

[8] . پاترسون، منبع پیشین، ص 137.

[9]. راسخ، منبع پیشین، صص278-277.

[10] .Right to Common Heritage of Mankind.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *